Red herring, dịch là "manh mối giả" hay "cá trích đỏ", là một chi tiết kéo sự chú ý của người điều tra hoặc người đọc sang hướng sai. Chữ này gốc là món cá trích hun khói có màu đỏ nâu và mùi rất nồng. Nghĩa "đánh lạc hướng" được các nhà nghiên cứu từ nguyên lần về một bài báo năm 1807 của nhà báo Anh William Cobbett, kể chuyện dùng cá trích hun khói để kéo chó săn khỏi dấu thỏ. Trong truyện trinh thám, manh mối giả là kỹ thuật chính đáng của tác giả; ngoài đời, nó có thể do hoàn cảnh tạo ra hoặc do người có lợi cố ý gieo.
Con cá trích đỏ là gì
Cá trích (herring) là loại cá biển rất phổ biến ở Bắc Âu. Để giữ lâu, người Anh muối và hun khói cá trích kỹ, đến khi thịt cá chuyển màu đỏ nâu và có mùi rất nồng. Món này gọi là red herring. Mùi nồng của nó chính là lý do nó đi vào thành ngữ.
Sách săn bắn tiếng Anh từ thế kỷ 17 đã nhắc việc kéo một xác cá hay miếng thịt nặng mùi trên mặt đất để tập cho chó săn lần theo vệt mùi. Nhưng nghĩa "đánh lạc hướng" như ngày nay thì có nguồn gốc cụ thể hơn.
Câu chuyện của William Cobbett năm 1807
William Cobbett (1763–1835) là nhà báo, nhà hoạt động chính trị người Anh, chủ tờ Political Register. Năm 1807, ông viết một bài phê phán báo chí London đã đưa tin sai về việc Napoléon thất trận, khiến công chúng lơ là những vấn đề trong nước. Để minh hoạ, Cobbett kể một kỷ niệm thời nhỏ: ông từng dùng một con cá trích đỏ kéo trên mặt đất để đánh lạc hướng bầy chó săn, khiến chúng bỏ dấu con thỏ và chạy theo mùi cá. Báo chí, theo ông, cũng bị một "con cá trích đỏ" chính trị dắt mũi như vậy.
Các nhà nghiên cứu từ nguyên, trong đó có Michael Quinion và Gerald Cohen, cho rằng chính bài viết của Cobbett là điểm khởi đầu của nghĩa bóng "red herring". Câu chuyện thời nhỏ của Cobbett có thật hay chỉ là hình ảnh ông dựng ra thì không ai kiểm được. Điều chắc chắn là từ sau đó, cụm từ dần mang nghĩa "một thứ làm xao nhãng khỏi vấn đề chính".
Một chuyện kể phổ biến khác cho rằng tội phạm thời xưa dùng cá trích đỏ để đánh lạc hướng chó săn của cảnh sát. Không có bằng chứng cho chuyện này; nó là một trong nhiều "từ nguyên dân gian" mọc lên quanh cụm từ.
Manh mối giả trong truyện trinh thám
Với người viết truyện trinh thám, manh mối giả là công cụ không thể thiếu. Nếu mọi chi tiết đều chỉ thẳng về lời giải, truyện hết hay từ chương ba. Tác giả rải những chi tiết hướng nghi ngờ vào nhân vật khác, để người đọc phải tự phân biệt đâu là thật, đâu là mồi.
Nhưng cũng có luật chơi. Thời hoàng kim của truyện trinh thám Anh và Mỹ, khoảng thập niên 1920–1930, giới viết bàn rất nhiều về sự "chơi đẹp" (fair play) với người đọc:
- Ronald Knox (1929) đưa ra mười "điều răn" cho người viết truyện trinh thám, như không giấu manh mối thám tử đã thấy, không dùng lời giải siêu nhiên.
- S. S. Van Dine (1928) đưa ra hai mươi quy tắc theo tinh thần tương tự.
Theo tinh thần ấy, manh mối giả được phép, nhưng manh mối thật cũng phải có mặt trên trang sách. Người đọc tinh ý phải có cơ hội giải ra trước thám tử.
Dorothy L. Sayers còn đùa với chính khái niệm này khi đặt tên tiểu thuyết Five Red Herrings (Năm con cá trích đỏ, 1931): sáu nghi phạm, năm người là manh mối giả, chỉ một người là thật.
Các dạng manh mối giả thường gặp
| Dạng | Ví dụ trong truyện | Câu hỏi để nhận ra |
|---|---|---|
| Nhân vật đáng ngờ | Người có quá khứ xấu, có mặt gần hiện trường, cư xử lúng túng | Sự lúng túng có lý do khác không? |
| Đồ vật bỏ lại | Một món đồ của ai đó nằm ở nơi xảy ra sự việc | Ai có thể đặt nó ở đó? Nó có thể ở đó từ trước không? |
| Bí mật không liên quan | Nhân vật nói dối, nhưng để che một chuyện riêng khác | Lời nói dối ấy che cái gì? |
| Lời đồn | Cả làng nói một người là kẻ gian | Lời đồn bắt đầu từ đâu? Ai hưởng lợi? |
| Chi tiết quá rõ ràng | Manh mối nằm ngay giữa đường, ai cũng thấy | Vì sao nó lại dễ thấy như thế? |
Dạng thứ ba đặc biệt hay gặp và rất đời: một người nói dối không phải vì có lỗi trong việc đang điều tra, mà vì muốn giấu một chuyện riêng như nợ nần, quan hệ tình cảm, một lần vắng mặt nơi làm việc. Người điều tra vội vàng sẽ coi mọi lời nói dối là dấu hiệu có lỗi.
Nhận ra manh mối giả: mấy nguyên tắc
- Manh mối thật thường giải thích được nhiều thứ. Một chi tiết chỉ khớp với đúng một giả thuyết và không giải thích được gì khác thì nên dè chừng.
- Hỏi ai có lợi từ việc ta tin vào nó. Manh mối do một bên có lợi cung cấp cần được kiểm kỹ hơn.
- Cẩn thận với cảm xúc. Chi tiết gây xúc động mạnh, như một nhân vật đáng ghét, dễ kéo ta theo.
- Quay lại câu hỏi gốc. Sau mỗi phát hiện, hỏi: điều này có trả lời câu hỏi chính không, hay chỉ làm câu chuyện thêm rôm rả?
Manh mối giả ngoài trang sách
Ngoài truyện, "red herring" là từ quen trong tranh luận để chỉ việc lái câu chuyện sang một chủ đề khác cho đối phương xao nhãng. Trong bàn luận về nguỵ biện, nó được xếp vào nhóm "đánh lạc hướng". Ở đây không bàn sâu khía cạnh ấy; điều đáng giữ là ý chung: một vấn đề phụ ồn ào có thể làm ta quên mất vấn đề chính.
Trong sử học, manh mối giả có thể là một tài liệu được viết lại sau này nhưng ghi niên đại cũ, một giai thoại hay được lặp lại tới mức tưởng là sử, hay một chi tiết trong dã sử mâu thuẫn với chính sử. Người đọc sử cẩn thận luôn hỏi: nguồn này xuất hiện từ khi nào, do ai viết, và có nguồn độc lập nào xác nhận không.
Góc nhìn hôm nay
Thời mạng xã hội, "cá trích đỏ" có mặt mỗi ngày: một tin giật gân kéo sự chú ý khỏi vấn đề thật, một chi tiết nhỏ bị thổi phồng thành trọng tâm. Thói quen của người đọc truyện trinh thám, luôn hỏi "chi tiết này dẫn ta tới đâu, và ai muốn ta đi hướng đó", là một lá chắn tốt.
Đọc thêm: Five Red Herrings của Dorothy L. Sayers; "mười điều răn" của Ronald Knox; các bài viết về từ nguyên trên trang World Wide Words của Michael Quinion.
Câu hỏi thường gặp
Red herring là gì?
Red herring là một chi tiết đánh lạc hướng người điều tra hoặc người đọc khỏi sự thật. Trong truyện trinh thám, nó là manh mối giả tác giả cố ý rải ra. Trong tranh luận, nó chỉ việc lái câu chuyện sang chủ đề khác.
Vì sao gọi là "cá trích đỏ"?
Red herring là cá trích muối và hun khói kỹ đến mức thịt đỏ nâu, mùi rất nồng. Năm 1807, nhà báo William Cobbett kể chuyện dùng nó kéo chó săn khỏi dấu thỏ để ví với báo chí bị dắt mũi. Từ đó cụm từ mang nghĩa đánh lạc hướng.
Có phải tội phạm xưa dùng cá trích để đánh lạc hướng chó cảnh sát?
Không có bằng chứng cho chuyện này. Đó là một từ nguyên dân gian. Các nhà nghiên cứu từ nguyên lần nghĩa bóng của cụm từ về bài báo năm 1807 của William Cobbett.
Làm sao nhận ra manh mối giả trong truyện trinh thám?
Dè chừng chi tiết chỉ khớp với một giả thuyết mà không giải thích gì khác, chi tiết quá dễ thấy, và chi tiết do người có lợi cung cấp. Cũng nhớ rằng một nhân vật nói dối có thể chỉ đang giấu chuyện riêng không liên quan.
"Five Red Herrings" là truyện gì?
Đó là tiểu thuyết trinh thám năm 1931 của Dorothy L. Sayers, có thám tử Lord Peter Wimsey. Truyện có sáu nghi phạm, trong đó năm người là "cá trích đỏ", đúng như tên sách.
