Ngự sử đài là cơ quan giám sát của triều đình xưa, nơi các quan ngự sử có quyền tâu tội bất kỳ viên quan nào, kể cả tể tướng và người trong hoàng tộc, việc này gọi là đàn hặc. Ở Việt Nam, Ngự sử đài có từ thời Trần, được Lê Thánh Tông tổ chức chặt chẽ với hệ thống giám sát ngự sử theo từng đạo, và đến năm 1832 Minh Mạng đổi thành Đô sát viện. Quyền vạch tội quan to là điểm đặc biệt nhất của chức quan này, nhưng quyết định cuối cùng vẫn nằm trong tay vua.
Một chức quan sinh ra để nói điều người khác ngại nói
Trong bộ máy quân chủ, hầu hết các quan đều làm việc theo lệnh cấp trên. Riêng quan ngự sử có nhiệm vụ ngược lại: theo dõi chính các quan và báo cáo thẳng lên vua khi họ làm sai. Những việc ngự sử thường làm gồm:
- Đàn hặc: dâng văn bản tâu tội một viên quan cụ thể, nêu rõ việc sai và đề nghị xử lý.
- Giám sát các nha môn: xem xét sổ sách, việc thu thuế, việc xử án ở các bộ và địa phương.
- Coi thi: nhiều triều cử ngự sử làm giám sát trong các kỳ thi để chống gian lận.
- Xét lại án: tham gia xem xét những vụ án lớn hoặc án có kêu oan.
Ở Trung Hoa, quan ngự sử thời xưa đội một loại mũ gắn hình con giải trãi, con vật trong truyền thuyết được tin là biết phân biệt phải trái và húc kẻ gian. Hình ảnh đó nói lên vai trò của họ: người cầm cán cân đúng sai trong bộ máy quan lại.
Vì sao quan to sợ ngự sử
Một viên quan nắm quyền lớn thường có người dưới che chắn. Nhưng ngự sử không nằm dưới quyền ông ta. Ngự sử báo cáo trực tiếp lên vua, và trong nhiều triều, ngự sử được phép tâu theo những điều nghe được trong dư luận, gọi là "phong văn" (nghe gió mà tâu), không bắt buộc phải có đủ bằng chứng từ trước. Điều này cho ngự sử một sức ép đáng kể: chỉ cần tiếng xấu lan ra, một tờ đàn hặc có thể khiến vua ra lệnh điều tra.
Thêm vào đó, đàn hặc thường được đọc hoặc trình trước triều. Một viên quan bị tâu tội công khai sẽ mất mặt trước đồng liêu, dù cuối cùng có thể được minh oan. Với người làm quan, danh tiếng gần như là tất cả.
Một tờ đàn hặc đi qua những bước nào
Thủ tục cụ thể khác nhau theo triều đại, nhưng có thể hình dung con đường chung như sau:
- Phát hiện: ngự sử nghe dư luận, nhận đơn của dân, hoặc tự thấy sai phạm khi đi giám sát.
- Soạn văn bản: nêu tên người, việc sai, điều luật bị vi phạm.
- Trình vua: văn bản dâng lên vua hoặc đọc trước triều.
- Vua quyết: bỏ qua, giao cho bộ Hình hay một nhóm quan điều tra, hoặc cho người bị tố tự giải trình.
- Kết luận: nếu đúng, người bị tố bị giáng chức, cách chức hoặc xử theo luật; nếu sai, người tố có thể bị trách.
Bước thứ tư là chỗ yếu của cả hệ thống. Ngự sử có quyền nói, nhưng không có quyền quyết. Vua muốn che cho ai thì tờ đàn hặc có thể nằm im mãi.
Ngự sử qua các triều ở Việt Nam
| Triều | Tổ chức | Điểm đáng nhớ |
|---|---|---|
| Trần | Có Ngự sử đài với nhiều bậc chức, trong đó có ngự sử trung tán | Toàn thư nhiều lần nhắc tên quan giữ chức ngự sử |
| Lê sơ | Lê Thánh Tông đặt Ngự sử đài ở kinh và các giám sát ngự sử theo từng đạo thừa tuyên (cải cách quan chế năm 1471) | Ngự sử được giao giám sát cả địa phương, không chỉ triều đình |
| Lê trung hưng | Duy trì Ngự sử đài, nhưng quyền lực thật nằm ở phủ chúa Trịnh | Ngự sử phải đối mặt với hai trung tâm quyền lực |
| Nguyễn | Năm 1832 Minh Mạng lập Đô sát viện, có các khoa cấp sự trung theo dõi sáu bộ và các giám sát ngự sử theo vùng | Đô sát viện cùng bộ Hình và Đại lý tự hợp thành Tam pháp ty, nơi xét các án lớn và đơn kêu oan |
Một câu chuyện về cách chọn ngự sử thời Trần
Đại Việt sử ký toàn thư chép một chuyện vui năm 1299 cho thấy triều Trần chọn người làm ngự sử thế nào. Vua Trần Anh Tông say rượu, không ra đón thượng hoàng Trần Nhân Tông. Thượng hoàng giận, bỏ về Thiên Trường. Vua tỉnh dậy, sợ hãi, đi tìm người viết hộ tờ biểu tạ tội. Gặp một học trò trẻ là Đoàn Nhữ Hài, vua nhờ anh viết. Tờ biểu viết khéo, thượng hoàng đọc xong nguôi giận. Sau đó Anh Tông cất nhắc Đoàn Nhữ Hài làm ngự sử trung tán.
Chuyện cho thấy hai yêu cầu của chức ngự sử: văn chương sắc sảo và gan dạ. Một chàng trai trẻ dám viết thay vua lời tạ tội với cha, hẳn không ngại viết những tờ tâu tội quan lại về sau.
Giới hạn: ngự sử cũng có thể sai, cũng có thể bị lợi dụng
Quyền "nghe gió mà tâu" là con dao hai lưỡi. Nó giúp ngự sử phát hiện sai phạm sớm, nhưng cũng có thể bị dùng để hạ đối thủ chính trị. Lịch sử Trung Hoa có nhiều thời kỳ đảng tranh, khi các phe dùng chính ngự sử của mình để đàn hặc lẫn nhau. Ở Việt Nam, nhiều vụ án lớn cũng bắt đầu bằng một tờ sớ tố cáo, như vụ Lê Văn Duyệt năm 1835, nơi quan Phan Bá Đạt dâng sớ kể tội Duyệt sau khi ông đã mất.
Để hạn chế việc tâu bừa, luật xưa có nguyên tắc vu cáo phải chịu tội: người tố sai sự thật có thể bị xử bằng chính mức tội mình đã gán cho người khác. Với ngự sử, mức chịu trách nhiệm thường nhẹ hơn vì nói là bổn phận, nhưng tâu sai nhiều lần vẫn có thể mất chức.
Giới hạn lớn nhất vẫn là ý vua. Một ông vua sáng suốt dùng ngự sử như đôi mắt thứ hai. Một ông vua kém thì gạt đi, hoặc tệ hơn, trừng phạt người nói thẳng. Chính vì vậy, những câu chuyện can gián được người xưa ghi nhớ thường kết thúc không mấy vui vẻ cho người can.
Góc nhìn hôm nay
Ngự sử đài là một nỗ lực sớm để giải bài toán mà mọi tổ chức đều gặp: ai giám sát người có quyền? Câu trả lời của người xưa là tạo một nhóm người có quyền nói, đứng ngoài hệ thống quản lý thông thường, và báo cáo thẳng lên cấp cao nhất. Điểm hay là ý tưởng tách bạch người làm và người giám sát. Điểm yếu là tất cả vẫn phụ thuộc vào một người quyết cuối cùng.
Muốn tìm hiểu thêm:
- Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú, phần Quan chức chí, mô tả các chức ngự sử thời Lê.
- Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ thời Nguyễn, có phần quy định về Đô sát viện.
- Kinh thành Huế: tham quan khu vực các bộ, viện thời Nguyễn giúp hình dung bộ máy triều đình; Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế có hiện vật về đời sống triều đình.
Câu hỏi thường gặp
Ngự sử đài là gì?
Ngự sử đài là cơ quan giám sát của triều đình phong kiến, nơi các quan ngự sử theo dõi quan lại và tâu tội người làm sai lên vua. Ở Việt Nam, Ngự sử đài có từ thời Trần, được củng cố thời Lê Thánh Tông và đổi thành Đô sát viện dưới triều Minh Mạng năm 1832.
Đàn hặc nghĩa là gì?
Đàn hặc là việc quan ngự sử dâng văn bản tâu tội một viên quan cụ thể, nêu rõ sai phạm và đề nghị xử lý. Người bị đàn hặc có thể bị điều tra, giáng chức hoặc xử theo luật, tuỳ quyết định của vua.
Phong văn tấu sự là gì?
Phong văn tấu sự là nguyên tắc cho phép ngự sử tâu theo những điều nghe được trong dư luận, không bắt buộc có đủ bằng chứng trước. Nó giúp phát hiện sai phạm sớm nhưng cũng dễ bị lợi dụng để hạ đối thủ.
Đô sát viện triều Nguyễn khác Ngự sử đài thế nào?
Đô sát viện là tên gọi mới mà Minh Mạng đặt năm 1832, theo mô hình nhà Minh, Thanh. Ngoài chức năng giám sát như Ngự sử đài, Đô sát viện có các khoa theo dõi sáu bộ, các giám sát ngự sử theo vùng, và cùng bộ Hình, Đại lý tự hợp thành Tam pháp ty để xét án lớn.
Quan ngự sử có bị trị tội khi tâu sai không?
Có thể. Luật xưa có nguyên tắc người vu cáo phải chịu tội, nhưng với ngự sử mức trách nhiệm thường nhẹ hơn vì nói là bổn phận của chức vụ. Tâu sai nhiều lần hoặc có ý đồ riêng thì vẫn có thể bị giáng hoặc mất chức.
