Trong ca dao, hò và vè Việt Nam, người nghĩa hiệp hiếm khi là một nhân vật có tên tuổi như trong truyện; thay vào đó là hình ảnh "làm trai" phải giúp đời, lời dặn "người trong một nước phải thương nhau cùng", những câu vạch mặt kẻ quyền thế như "cướp ngày là quan", và những bài vè kể về người dám chống cường hào như chàng Lía ở Bình Định. Văn học dân gian giữ chữ nghĩa bằng cách đưa nó vào lời ru, câu hò, bài vè mà ai cũng thuộc.
Ca dao, hò, vè đều là sáng tác truyền miệng, không có tác giả, có nhiều dị bản. Những câu trích dưới đây là bản phổ biến.
Ba thể loại, ba cách giữ chữ nghĩa
| Thể loại | Đặc điểm | Chữ nghĩa hiện ra thế nào |
|---|---|---|
| Ca dao | Câu thơ ngắn, thường lục bát, hát ru, hát đối đáp | Lời dặn, lời răn về tình nghĩa, lời phê kẻ ác |
| Hò | Hát khi lao động (chèo đò, giã gạo, kéo lưới), có người xướng người xô | Đối đáp tình nghĩa; mang truyện thơ nghĩa hiệp vào đời sống |
| Vè | Bài kể dài, vần dễ nhớ, kể chuyện có thật hoặc thời sự | Kể về người thật việc thật: người chống cường hào, quan tham bị cười |
Ca dao: lời dặn về tình nghĩa
Ca dao không định nghĩa chữ "nghĩa" mà dạy nó bằng hình ảnh. Mấy câu quen thuộc nhất:
Nhiễu điều phủ lấy giá gương / Người trong một nước phải thương nhau cùng.
Bầu ơi thương lấy bí cùng / Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn.
Một cây làm chẳng nên non / Ba cây chụm lại nên hòn núi cao.
Những câu này nói về nghĩa cộng đồng: người gần nhau thì phải đỡ đần nhau, mạnh hơn thì phải che chở yếu hơn. Đi kèm là những câu tục ngữ như "lá lành đùm lá rách", "ăn quả nhớ kẻ trồng cây", "uống nước nhớ nguồn" — dạy hai mặt của chữ nghĩa: giúp người và nhớ ơn người.
Ca dao về tình nghĩa vợ chồng, bạn bè cũng rất nhiều. Câu "Thương nhau cởi áo cho nhau / Về nhà dối mẹ qua cầu gió bay" (có bản ghi "mẹ hỏi") cho thấy chữ nghĩa trong đời thường: sẵn lòng cho đi vì người mình thương.
"Làm trai": hình mẫu người nghĩa hiệp trong ca dao
Ca dao có cả một mảng về chí làm trai, gần nhất với hình ảnh hiệp khách trong truyện:
Làm trai cho đáng nên trai / Xuống đông đông tĩnh, lên đoài đoài yên.
Người con trai đáng mặt là người đi đến đâu thì đem lại yên ổn đến đó. Không phải đi đánh nhau, mà là đi dẹp yên, đi giải quyết. Một dị bản khác lại nói "Phú Xuân đã trải, Đồng Nai cũng từng" — người con trai phải đi nhiều, biết nhiều, trải qua nhiều miền.
Đây là một hình mẫu nghĩa hiệp rất Việt: không chú trọng võ công, mà chú trọng tác dụng của mình với cộng đồng. Người nghĩa hiệp là người làm cho nơi mình đến "tĩnh" và "yên".
Một câu cửa miệng khác, ai cũng từng nghe — "giữa đường thấy chuyện bất bình chẳng tha" — diễn đạt cùng tinh thần ấy theo hướng chủ động hơn. Câu này lưu hành rộng đến mức nhiều người không còn nhớ nguồn, và thường được dùng để khen người dám can thiệp khi thấy bất công.
Ca dao vạch mặt kẻ quyền thế
Mặt kia của chữ nghĩa là chỉ ra cái bất nghĩa. Câu ca dao gay gắt nhất có lẽ là:
Con ơi nhớ lấy câu này / Cướp đêm là giặc, cướp ngày là quan.
Cha mẹ dặn con một sự thật cay đắng: kẻ cướp không chỉ đến ban đêm. Câu ca dao được truyền qua nhiều thế hệ cho thấy nỗi bất bình với quan lại nhũng nhiễu là có thật và kéo dài. Bên cạnh đó là vô số câu chế giễu lý dịch ăn trên ngồi trốc, nhà giàu bủn xỉn, kẻ hai mặt.
Điều đáng chú ý là ca dao rất ít khi kêu gọi trả thù. Nó ghi nhận, nó cười, nó dặn dò — để con cháu biết mà tránh, biết mà đề phòng.
Vè: "tờ báo" của làng và chuyện chàng Lía
Vè là thể loại kể chuyện bằng vần, thường kể chuyện vừa xảy ra trong làng, trong vùng. Có vè kể chuyện trộm cắp, chuyện quan tham, chuyện thiên tai, chuyện người tốt người xấu. Vè thường được người hát rong, người kể chuyện mang đi khắp nơi, như một thứ "báo chí" của người không biết chữ.
Bài vè nổi tiếng về một người nghĩa hiệp là vè chàng Lía ở Bình Định. Theo truyền thuyết và bài vè, chàng Lía sống vào thế kỷ 18, tụ tập người ở vùng núi Truông Mây, chống lại cường hào, quan lại địa phương, lấy của nhà giàu bất nhân chia cho người nghèo. Bài vè dài, kể cuộc đời chàng từ thuở nhỏ đến khi thất bại, được người Bình Định truyền nhau qua nhiều thế hệ.
Cần nói rõ: chàng Lía có thể là một người có thật, nhưng những gì ta biết về chàng chủ yếu đến từ bài vè và truyền thuyết. Tên tuổi, năm tháng, chi tiết đời chàng có nhiều cách kể khác nhau. Đây là trường hợp giống Quận He ở Bắc Bộ: dân gian giữ lại người chống quan lại bằng cách kể chuyện về họ, còn sử sách chính thống ghi rất ít.
Bình Định cũng là đất võ, với câu ca dao quen thuộc "Ai về Bình Định mà coi / Con gái Bình Định múa roi đi quyền". Hình ảnh người nghĩa hiệp ở vùng này gắn liền với tinh thần thượng võ và trọng nghĩa.
Hò và nói thơ: đưa truyện nghĩa hiệp vào đời sống
Hò là tiếng hát lúc lao động: hò chèo đò trên sông, hò giã gạo ngoài sân đình, hò kéo lưới ngoài biển. Trong các cuộc hò đối đáp, trai gái thử tài nhau, thử lòng nhau — và chữ "nghĩa", chữ "tình" là đề tài muôn thuở: hỏi nhau có giữ lời không, có bạc tình không.
Ở Nam Bộ, có lối nói thơ — ngâm kể truyện thơ theo giai điệu riêng — gắn chặt với Lục Vân Tiên. Người nông dân vừa làm vừa nói thơ Vân Tiên, nên những câu "kiến nghĩa bất vi", "làm ơn há dễ trông người trả ơn" đi vào tai người nghe từ nhỏ. Văn học viết của Nguyễn Đình Chiểu và văn học dân gian gặp nhau ở chỗ này: truyện của một nhà Nho mù trở thành câu hát của cả vùng.
Vì sao chữ nghĩa sống lâu trong văn học dân gian
- Dễ nhớ. Vần lục bát, nhịp vè, giai điệu hò giúp người không biết chữ cũng thuộc.
- Gắn với đời sống. Câu hát đi theo việc làm hằng ngày, từ ru con đến chèo đò.
- Tập thể. Không có tác giả, nên ai cũng có thể thêm bớt cho hợp với nơi mình — chữ nghĩa vì thế luôn được "cập nhật".
- An toàn. Phê phán kẻ quyền thế qua câu hát vô danh ít nguy hiểm hơn đứng ra tố cáo.
Góc nhìn hôm nay
Ca dao, hò, vè cho thấy chữ nghĩa ở Việt Nam không chỉ là chuyện của sách vở hay của anh hùng, mà là chuyện của làng xóm, của người lao động. Bài học giản dị nhất: giúp người gần mình, nhớ ơn người giúp mình, và đừng im lặng trước cái sai — nhưng cũng đừng tự đứng ra trả thù. Ngày nay, thấy chuyện bất bình thì việc đầu tiên là giữ an toàn, gọi người có trách nhiệm (113, 114, 115 khi khẩn cấp; chính quyền xã, phường khi cần giải quyết), và sẵn lòng làm nhân chứng.
Muốn tìm hiểu thêm: các tuyển tập ca dao, dân ca Việt Nam của Vũ Ngọc Phan (Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam); các tuyển tập văn học dân gian từng tỉnh, nhất là Bình Định với vè chàng Lía; nghe các bản ghi âm hò, nói thơ của nghệ nhân ở các nhà văn hoá, bảo tàng địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Ca dao nào nói về tình nghĩa giúp đỡ nhau?
Quen thuộc nhất là "Nhiễu điều phủ lấy giá gương / Người trong một nước phải thương nhau cùng" và "Bầu ơi thương lấy bí cùng / Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn". Cả hai dạy người ta đùm bọc nhau như người một nhà.
"Cướp đêm là giặc, cướp ngày là quan" nghĩa là gì?
Câu ca dao nói rằng kẻ cướp ban đêm là giặc, còn kẻ cướp ban ngày một cách công khai lại chính là quan lại tham nhũng. Đây là lời cha mẹ dặn con về nỗi bất công dưới chế độ cũ.
Chàng Lía là ai?
Chàng Lía là nhân vật trong vè và truyền thuyết Bình Định, sống khoảng thế kỷ 18, tụ tập người ở vùng Truông Mây chống cường hào, quan lại và được kể là lấy của nhà giàu chia cho người nghèo. Những gì biết về chàng chủ yếu đến từ bài vè, có nhiều dị bản.
Vè là gì?
Vè là thể loại văn học dân gian kể chuyện bằng vần, thường kể những việc có thật hoặc mới xảy ra trong làng, trong vùng. Vè dễ thuộc, được truyền miệng rộng rãi, có vai trò như một thứ tin tức của người xưa.
"Làm trai cho đáng nên trai" nghĩa là gì?
Câu ca dao "Làm trai cho đáng nên trai / Xuống đông đông tĩnh, lên đoài đoài yên" nói rằng người con trai đáng mặt là người đi đến đâu thì đem lại yên ổn cho nơi đó. Đây là hình mẫu người nghĩa hiệp coi trọng việc giúp cộng đồng.
