Nguyễn Văn Thành và vụ án bài thơ 1816–1817: án văn tự triều Gia Long

Vụ án bài thơ năm 1816 – 1817 là vụ án khiến Nguyễn Văn Thành, khai quốc công thần nhà Nguyễn và là người đứng đầu việc soạn bộ luật Gia Long, phải chết. Con trai ông là Nguyễn Văn Thuyên làm một bài thơ tặng bạn; những người có hiềm khích dựa vào hai câu cuối để suy diễn thành ý đồ phản nghịch. Thành bị tước chức, giao tra hỏi, và tự vẫn năm 1817 theo ghi chép của Đại Nam thực lục; Thuyên bị xử tử. Đến nay vụ án vẫn được xem là một "án văn tự" tiêu biểu của sử Việt.

Nguyễn Văn Thành là ai

Nguyễn Văn Thành (1758 – 1817) theo Nguyễn Ánh từ những năm khó khăn nhất ở Gia Định và là một trong những tướng chủ chốt đánh nhà Tây Sơn. Ông vừa giỏi cầm quân vừa có văn tài. Bài Văn tế trận vong tướng sĩ bằng chữ Nôm, thường được gắn tên ông, là một áng văn tế nổi tiếng về những người lính ngã xuống trong chiến tranh.

Sau khi Gia Long lên ngôi (1802), Thành được cử làm Tổng trấn Bắc thành, cai quản toàn bộ vùng Bắc Bộ từ 1802 đến khoảng 1810. Đây là chức vụ cực lớn, gần như một phó vương. Về kinh, ông giữ chức Trung quân, và được giao làm Tổng tài biên soạn bộ luật mới của triều Nguyễn, tức Hoàng Việt luật lệ, bắt đầu khoảng năm 1811, ban hành năm 1815.

Như vậy, người chịu án vì một bài thơ lại chính là người đứng đầu việc soạn bộ luật của triều đình.

Bối cảnh: chuyện nối ngôi

Để hiểu vụ án, cần biết một chuyện căng thẳng trong triều cuối thời Gia Long. Hoàng tử cả Nguyễn Phúc Cảnh mất năm 1801, để lại con là Mỹ Đường. Theo lệ trưởng đích, nhiều người cho rằng ngôi nên về con của hoàng tử Cảnh. Nhưng Gia Long muốn chọn hoàng tử Đảm, người sau này là vua Minh Mạng, và năm 1816 lập ông làm hoàng thái tử.

Nhiều tài liệu cho biết Nguyễn Văn Thành thuộc nhóm ủng hộ việc lập cháu đích tôn. Dù sử chính thức không chép thành một "phe", điều này đủ khiến ông ở vào thế bất lợi khi người nối ngôi đã được định. Các nhà nghiên cứu thường đặt vụ án bài thơ trong bối cảnh đó: một công thần lớn, có uy tín ở Bắc Hà, không ủng hộ thái tử mới.

Bài thơ và lời tố cáo

Nguyễn Văn Thuyên, con Thành, là người có học, giao du với các văn sĩ. Khoảng năm 1816, Thuyên làm một bài thơ tặng hai người ở Thanh Hoá là Nguyễn Văn Khuê và Nguyễn Đức Nhuận. Những người có hiềm khích với cha con Thành đem bài thơ ra, dựa vào hai câu cuối để suy diễn rằng Thuyên có ý mưu lật đổ, chiêu tập người tài để làm loạn.

Lời thơ cụ thể được Đại Nam thực lục chép lại, nhưng cách hiểu thì hoàn toàn khác nhau tuỳ người đọc. Người tố đọc ra ý phản; người bênh đọc ra lời khen bạn tài cao, mong được dùng. Thơ văn chữ Hán vốn nhiều điển tích, một câu có thể có hai ba tầng nghĩa. Đó chính là chỗ nguy hiểm của án văn chương: ai có quyền giải thích, người đó có quyền kết tội.

Có nhà nghiên cứu nước ngoài, như Alexander Woodside trong sách Vietnam and the Chinese Model (1971), cho rằng Lê Văn Duyệt có góp tay để bài thơ đến tai Gia Long. Đây là một giả thuyết, không phải điều sử nhà Nguyễn chép.

Kết cục năm 1817

Thành bị tước hết chức tước và giao cho các quan trong triều xét hỏi. Ông phủ nhận có ý phản. Theo Đại Nam thực lục, trong khi việc còn đang xét, ông tự vẫn năm 1817. Thuyên bị xử tử.

Thực lục chép lời Gia Long sau khi Thành chết, đại ý rằng Thành không biện bạch mà chết thì sự xấu càng rõ. Cũng theo các bài nghiên cứu, sau khi ông mất, người ta tìm thấy một tờ trần tình ông viết để giãi bày, nhưng tờ ấy không đến tay vua kịp. Vì sao như vậy, đến nay chưa ai trả lời được.

Vụ án còn kéo theo người khác. Vũ Trinh, một trong những người cùng soạn bộ luật Gia Long, bị liên luỵ và chịu án lưu đày. Một vụ án văn chương đã làm tan nhóm người soạn luật.

Án văn tự: không riêng gì nước ta

Ở Trung Hoa, án văn tự (văn tự ngục) là hiện tượng nổi tiếng, nhất là dưới thời nhà Thanh, đặc biệt các đời Khang Hy, Ung Chính, Càn Long. Nhiều người bị trị tội vì một câu thơ, một chữ trong sách bị cho là xúc phạm triều đình. Đặc điểm chung của các vụ án loại này:

• Bằng chứng duy nhất là câu chữ, không có hành động cụ thể nào.
• Nghĩa của câu chữ do bên buộc tội giải thích. Người bị buộc tội không có cách nào chứng minh "ý mình không phải thế".
• Thường có động cơ chính trị phía sau, như trừ một nhân vật có ảnh hưởng hay răn đe giới trí thức.

Một nghịch lý của luật pháp

Điều trớ trêu của vụ án là người bị hại chính là Tổng tài của bộ luật. Hoàng Việt luật lệ có những điều khoản về tội mưu phản, mưu đại nghịch, nằm trong nhóm "thập ác", tức mười tội nặng nhất. Nhưng một bộ luật dù chặt chẽ đến đâu cũng không giúp được người bị buộc tội nếu việc giải thích bằng chứng nằm hoàn toàn trong tay người có quyền.

Đây là bài học mà nhiều nhà sử học nhắc tới: luật thành văn là cần, nhưng chưa đủ. Cần có cả cách xét xử cho người bị buộc tội được biện bạch, và bằng chứng phải là hành vi chứ không phải lời đoán ý.

Góc nhìn hôm nay

Vụ án Nguyễn Văn Thành ít được kể bằng vụ Lệ Chi Viên hay vụ Lê Văn Duyệt, nhưng nó gợi một câu hỏi rất hiện đại: có nên kết tội ai đó chỉ vì người khác đoán ý trong chữ của họ? Câu trả lời mà người xưa phải trả giá để học được là không.

Muốn tìm hiểu thêm:

• Đại Nam thực lục chính biên, đệ nhất kỷ (thời Gia Long), các quyển chép năm 1816 – 1817.
• Đại Nam liệt truyện, phần truyện các công thần, có truyện Nguyễn Văn Thành.
• Văn tế trận vong tướng sĩ để hiểu người viết luật cũng là người viết những câu văn thương lính.
• Các bài nghiên cứu về Hoàng Việt luật lệ để thấy vai trò của Thành và các cộng sự trong việc dựng bộ luật.