Phạm Tải Ngọc Hoa: truyện thơ Nôm người vợ kiện vua dưới âm phủ

Phạm Tải Ngọc Hoa là truyện thơ Nôm khuyết danh, thuộc dòng truyện Nôm bình dân, kể về đôi vợ chồng nghèo Phạm Tải – Ngọc Hoa bị một ông vua háo sắc tên Trang Vương chia lìa. Điểm khiến truyện được nhớ là Ngọc Hoa không chịu khuất phục: nàng đưa vụ việc xuống tận âm phủ để kiện chính nhà vua, và thắng kiện. Hiếm có tác phẩm cổ nào của Việt Nam để một người phụ nữ bình dân kiện vua mà thắng như vậy.

Truyện được lưu truyền qua nhiều bản chép tay và bản in khắc gỗ, có nhiều dị bản; tên nhân vật và chi tiết có chỗ khác nhau. Tóm tắt dưới đây theo các nét chung mà các bản thường gặp đều có.

Tóm tắt truyện

Mối duyên của người nghèo

Phạm Tải là chàng trai nghèo, cha mẹ mất sớm, theo các bản thường gặp thì phải đi hát rong để kiếm sống và lo việc tang cho cha mẹ — một chi tiết nói lên chữ hiếu. Ngọc Hoa là con gái nhà giàu, cảm phục tấm lòng hiếu thảo và tài năng của chàng, bất chấp khoảng cách giàu nghèo mà nên vợ nên chồng. Đây đã là một sự "phá lệ" so với quan niệm môn đăng hộ đối thời xưa.

Cường quyền chen vào

Nhan sắc của Ngọc Hoa đến tai Trang Vương. Nhà vua muốn chiếm nàng làm của riêng. Phạm Tải trở thành cái gai cần nhổ: chàng bị nhà vua tìm cách hãm hại đến chết. Ngọc Hoa bị ép phải theo vua.

Kiện vua dưới âm phủ

Ngọc Hoa một mực giữ lòng với chồng, không chịu khuất phục. Không có toà án nào ở trần gian xử được nhà vua, nàng tìm xuống tận âm phủ để kêu oan trước Diêm Vương. Phiên xử dưới âm phủ là phần cao trào của truyện: người đàn bà bình dân đứng đối chất với tội ác của bậc quân vương.

Diêm Vương xét rõ đúng sai, xử cho Ngọc Hoa thắng kiện. Phạm Tải và Ngọc Hoa được trở về dương gian đoàn tụ, còn Trang Vương phải chịu tội. Kết thúc có hậu, đúng tinh thần của truyện Nôm bình dân.

Vì sao "kiện vua" là chi tiết hiếm

Trong văn học cổ Việt Nam, nhà vua thường được đặt ở vị trí "con trời", người cuối cùng phán xử mọi việc. Nhiều truyện có quan tham, nha lại gian ác bị trừng phạt, nhưng ông vua là kẻ ác và bị kiện thì rất hiếm. Trong Lục Vân Tiên chẳng hạn, kẻ xấu là thái sư, là bạn học, còn nhà vua vẫn là người sáng suốt ban thưởng cho người tốt.

Phạm Tải Ngọc Hoa đi xa hơn: nó nói rằng quyền lực cao nhất trần gian cũng có thể làm điều ác, và cũng phải chịu xét xử. Đặt câu chuyện xuống âm phủ là cách để nói điều ấy mà không trực tiếp đụng chạm triều đình đương thời, giống như cách Nguyễn Dữ dùng cõi âm trong Truyền kỳ mạn lục.

Ngọc Hoa: một hình tượng phụ nữ khác thường

Người phụ nữ trong văn học cổ thường chịu đựng: Vũ Nương tự trầm, Thị Kính nhẫn nhục, Kiều bán mình. Ngọc Hoa thì khác:

• Nàng tự chọn chồng theo tấm lòng, không theo giàu nghèo.
• Nàng từ chối cả nhà vua, không vì sợ mà khuất phục.
• Nàng chủ động đi kiện, không chờ ai minh oan cho mình.

Chữ "tiết" của Ngọc Hoa vì thế không chỉ là thủ tiết thụ động, mà là một sự kiên quyết có hành động. Đây là lý do nhiều nhà nghiên cứu văn học xếp truyện vào nhóm tác phẩm thể hiện tinh thần phản kháng của người bình dân.

Đặt cạnh các truyện thơ Nôm cùng dòng

Lưu ý một chỗ dễ nhầm: Phạm Tải Ngọc Hoa và Phạm Công Cúc Hoa là hai truyện khác nhau, dù tên nhân vật nam đều mang họ Phạm và tên nhân vật nữ đều có chữ "Hoa". Phạm Công Cúc Hoa xoay quanh chuyện dì ghẻ con chồng và nỗi khổ của trẻ mồ côi; còn Phạm Tải Ngọc Hoa xoay quanh chuyện cường quyền cướp vợ người.

Truyện Nôm bình dân: đọc thế nào cho đúng

Phạm Tải Ngọc Hoa thuộc dòng truyện Nôm khuyết danh, phần lớn được lưu truyền trong dân gian, hay được đọc, ngâm ở các buổi sinh hoạt làng. Vài điều nên biết khi đọc:

• Không rõ tác giả, không rõ năm. Các bản đến nay chủ yếu là bản in, bản chép thế kỷ 19 trở về sau. Đừng gán cho truyện một tác giả hay một năm cụ thể nếu không có bản khảo cứu nói rõ.
• Nhiều dị bản. Tên phụ, tình tiết phụ, độ dài khác nhau giữa các bản. Khi trích, nên ghi bản mình dùng.
• Văn bình dân. Lời thơ mộc, có chỗ vụng, nhưng chính cái mộc đó cho thấy tiếng nói của người dân thường, không qua bộ lọc của văn chương bác học.
• Yếu tố kỳ ảo là phương tiện. Âm phủ, Diêm Vương, sống lại — là cách người kể giải quyết điều không thể giải quyết ở đời thực, không phải chuyện để tin theo nghĩa đen.

Góc nhìn hôm nay

Nếu Lục Vân Tiên là hình mẫu người ra tay giúp người khác, thì Ngọc Hoa là hình mẫu của người tự đứng lên đòi công bằng cho chính mình và người thân. Thông điệp ấy vẫn còn nguyên: không ai đứng trên lẽ phải; người bị hại có quyền lên tiếng, có quyền kiện, và cần được lắng nghe.

Hôm nay, con đường ấy không còn là "kiện xuống âm phủ" mà là khiếu nại, tố cáo theo pháp luật, nhờ luật sư hoặc trợ giúp pháp lý, nhờ báo chí khi cần. Câu chuyện cổ nhắc ta rằng người xưa đã khao khát một nơi như vậy đến mức phải tưởng tượng ra nó dưới âm phủ.

Muốn tìm hiểu thêm: tìm các tuyển tập truyện thơ Nôm do Viện Văn học hoặc Viện Nghiên cứu Hán Nôm biên soạn, có giới thiệu và chú thích; đọc các chương về truyện Nôm bình dân trong các giáo trình văn học sử Việt Nam để đặt Phạm Tải Ngọc Hoa cạnh Phạm Công Cúc Hoa, Tống Trân Cúc Hoa, Thạch Sanh.