Quan Công trên sân khấu tuồng, hát bội: mặt đỏ, Cổ Thành, Hoa Dung

Trên sân khấu tuồng và hát bội, Quan Công (Quan Vũ thời Tam Quốc) là vai mặt đỏ mẫu mực: mặt đỏ, mắt phượng, mày tằm, râu dài, áo bào xanh, tay cầm hoặc có người hầu vác thanh long đao. Các vở về ông — Cổ Thành, Hoa Dung đạo, chuyện phò hai chị dâu qua năm cửa ải — đều xoay quanh chữ nghĩa: giữ lời thề, trả ơn, chịu hiểu lầm mà không đổi lòng. Vì Quan Công còn được thờ như thần, vai này mang những lệ kiêng riêng mà nhiều đoàn hát vẫn kể.

Bài này nói về Quan Công trên sân khấu. Chuyện Quan Vũ trong sử và tín ngưỡng thờ Quan Công đã có bài riêng trong danh mục Hảo hán & nghĩa tặc Á Đông.

Gương mặt của chữ nghĩa

Hình ảnh Quan Công trên sân khấu Việt lấy từ tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa nhiều hơn từ sử. Tiểu thuyết tả ông mặt như táo chín, mắt phượng, mày tằm, râu dài — sân khấu dựng đúng như thế:

• Mặt đỏ: màu của trung dũng, chính trực. Quan Công là hình mẫu chuẩn mà các vai mặt đỏ khác học theo.
• Mắt phượng, mày tằm: mắt dài, khép hờ, chỉ mở to lúc giận — một đặc điểm diễn xuất: Quan Công ít khi trợn mắt, nên mỗi lần mở mắt là một khoảnh khắc lớn.
• Râu dài: chòm râu đen dài là biểu tượng; cách vuốt râu chậm rãi thể hiện sự điềm tĩnh, tự trọng.
• Áo bào xanh lục và mũ tướng: tạo thế đứng uy nghi.
• Thanh long đao và hai người theo hầu là Châu Thương (vác đao) và Quan Bình — bộ ba quen thuộc như ở các điện thờ.

Vì vai đã có khuôn rõ ràng, diễn viên không được "sáng tạo" tuỳ tiện. Giữ đúng khuôn là cách tỏ lòng kính.

Những vở Quan Công được diễn nhiều

Mỗi bản tuồng, hát bội có thể đặt tên trích đoạn khác nhau, nhưng các tích trên là những tích quen nhất.

Cổ Thành: một nỗi oan giữa anh em

Với danh mục "oan khuất" này, Cổ Thành là vở đáng nói nhất. Theo tiểu thuyết, sau khi thất lạc, Quan Công phải ở tạm dưới trướng Tào Tháo. Khi ông tìm đến thành nơi Trương Phi đóng quân, Trương Phi tin rằng anh mình đã phản, đóng cửa không nhận, đòi phân rõ trắng đen.

Quan Công không cãi. Đúng lúc ấy tướng bên Tào kéo đến đuổi theo. Ông nhận lời đánh trước mặt em, giải quyết xong trong khoảng thời gian một hồi trống, để chứng minh mình không đứng về phía Tào. Trương Phi hiểu ra, anh em đoàn tụ.

Trên sân khấu, cảnh này là sự giằng co giữa nghi ngờ và lòng tin. Trương Phi mặt đen — nóng nảy, thẳng thắn, nghĩ sao nói vậy — đối lại Quan Công mặt đỏ, trầm tĩnh. Tiếng trống trên sân khấu đánh thật, đếm thật, khán giả nín thở theo. Bài học của vở rất gần với chuyện Thị Kính: người ngay bị nghi oan; nhưng ở đây người ngay có cơ hội tự minh oan bằng việc làm.

Hoa Dung đạo: tha kẻ thù để trả ơn

Hoa Dung đạo là tích khó hiểu nhất với người xem hôm nay. Sau trận Xích Bích, Tào Tháo thua chạy, Quan Công được giao chặn đường. Gặp Tào Tháo thất thế, ông nhớ ơn cũ và tha cho đi, dù đã lập quân lệnh trạng.

Sân khấu dựng cảnh này như một giằng xé nội tâm: phép quân một bên, ơn nghĩa một bên. Quan Công chọn trả ơn và chấp nhận chịu tội. Người xem có thể không đồng ý, nhưng hiểu được vì sao người xưa coi đó là chữ "nghĩa" ở mức cao nhất — làm điều mình tin là đúng dù phải trả giá.

Cần lưu ý: tích Hoa Dung là của tiểu thuyết; sử Tam quốc chí không chép việc Quan Vũ tha Tào Tháo ở Hoa Dung.

So với kinh kịch Trung Hoa

Ở kinh kịch và nhiều loại hí khúc Trung Hoa, Quan Công quan trọng đến mức có hẳn một loại vai riêng, thường gọi là "hồng sinh" — vai nam râu dài mặt đỏ, gần như dành riêng cho ông và rất ít nhân vật khác. Tuồng Việt không chia vai chi tiết như thế, nhưng cách dựng Quan Công cũng tách khỏi các tướng khác: đi chậm hơn, nói ít hơn, mỗi động tác đều có trọng lượng.

Sự giống nhau ấy không lạ, vì cả hai cùng theo hình ảnh của Tam quốc diễn nghĩa và cùng chịu ảnh hưởng tín ngưỡng thờ Quan Công. Chỗ khác nằm ở làn điệu, ở cách nói lối tiếng Việt và ở không khí: xem Quan Công ở sân đình Nam Bộ, trong mùi nhang của lễ Kỳ yên, là một trải nghiệm rất Việt.

Lệ kiêng khi đóng Quan Công

Vì Quan Công được thờ như thần, nhiều đoàn tuồng, hát bội xưa có lệ kiêng riêng cho người đóng vai này. Những điều thường được kể:

• Người đóng giữ mình sạch sẽ, tránh rượu chè, cãi cọ trước buổi diễn.
• Thắp hương khấn trước khi vẽ mặt, ra sân khấu.
• Sau khi vẽ mặt xong thì nghiêm trang, ít nói đùa.
• Diễn xong, rửa mặt, có nơi còn khấn tạ.

Các lệ này khác nhau giữa các đoàn và không có văn bản chung; đó là tập tục nghề được truyền miệng. Ý nghĩa của chúng là nhắc người diễn rằng mình đang đóng một biểu tượng đạo đức, không phải một nhân vật bình thường.

Góc nhìn hôm nay

• Xem hát bội ở đình Nam Bộ: trong lễ Kỳ yên, nhiều đình mời đoàn hát bội diễn, và các tích Quan Công rất hay được chọn vì hợp không khí trang nghiêm.
• Xem ở nhà hát: các nhà hát tuồng ở Hà Nội, Đà Nẵng và các đoàn hát bội ở TP.HCM có trích đoạn Cổ Thành, Hoa Dung trong vốn tiết mục.
• Đọc so sánh: đọc hồi tương ứng trong Tam quốc diễn nghĩa rồi xem trích đoạn, để thấy sân khấu cắt gọn, phóng đại thế nào.
• Thăm miếu: các miếu Quan Đế, hội quán người Hoa ở Hội An, Chợ Lớn có tượng Quan Công cùng Châu Thương, Quan Bình — so với hoá trang trên sân khấu sẽ thấy hai thứ dựa vào nhau.