Quận He Nguyễn Hữu Cầu: giữa sử chép và truyền thuyết nghĩa tặc

Quận He Nguyễn Hữu Cầu (? – 1751) là một thủ lĩnh khởi nghĩa nông dân ở Đàng Ngoài giữa thế kỷ 18, hoạt động mạnh nhất ở vùng Hải Dương, Đồ Sơn, Kinh Bắc, Sơn Nam trong khoảng thập niên 1740, chống lại chính quyền Lê – Trịnh cho đến khi bị bắt ở Nghệ An năm 1751. Sử triều đình gọi ông là "giặc"; sách sử phổ thông về sau nhấn mạnh việc ông "lấy của nhà giàu chia cho dân nghèo"; còn dân gian thì giữ lại một loạt giai thoại về tài thơ, tài bơi lặn và mưu trí của ông.

Ba lớp ấy chồng lên nhau, khiến Quận He vừa là nhân vật lịch sử có thật, vừa là một "nghĩa tặc" trong trí nhớ dân gian. Bài này cố gắng tách các lớp ra.

Bối cảnh: Đàng Ngoài thập niên 1740

Đầu thập niên 1740, Đàng Ngoài rơi vào khủng hoảng sâu. Chúa Trịnh Giang ăn chơi, bỏ bê chính sự; quan lại sách nhiễu; ruộng công bị lấn chiếm; mất mùa, đói kém xảy ra ở nhiều nơi. Các bộ sử như Khâm định Việt sử thông giám cương mục chép cảnh dân bỏ làng đi phiêu tán, có nơi làng xóm xác xơ.

Trong hoàn cảnh ấy, hàng loạt cuộc nổi dậy nổ ra gần như cùng lúc: Nguyễn Danh Phương (Quận Hẻo) ở Sơn Tây, Hoàng Công Chất ở Sơn Nam rồi lên Tây Bắc, Lê Duy Mật ở Thanh – Nghệ, và ở Hải Dương là nhóm của Nguyễn Cừ, Vũ Trác Oánh, trong đó có Nguyễn Hữu Cầu. Năm 1740, Trịnh Doanh lên thay Trịnh Giang và mất nhiều năm đối phó với các phong trào này.

Những gì sử liệu ghi chép

Các bộ sử chính về giai đoạn này là Cương mục và Lịch triều tạp kỷ, đều do người đứng về phía triều đình viết. Những điểm có thể rút ra khá chắc chắn:

• Nguyễn Hữu Cầu ban đầu là thủ hạ của Nguyễn Cừ, một thủ lĩnh ở vùng Hải Dương. Quê ông thường được ghi thuộc vùng Hải Dương xưa; các tài liệu ghi cụ thể làng xã không hoàn toàn thống nhất.
• Sau khi Nguyễn Cừ thất bại (đầu thập niên 1740), Hữu Cầu tập hợp lực lượng riêng, lấy vùng ven biển Đồ Sơn (Hải Phòng ngày nay) làm căn cứ, có lúc hoạt động tới vùng Vân Đồn (Quảng Ninh).
• Ông xưng danh hiệu Đông đạo Thống quốc Bảo dân Đại tướng quân — "bảo dân" (giữ dân) là chữ đáng chú ý.
• Lực lượng của ông đánh nhiều trận với quan quân, có lúc tiến sát kinh thành Thăng Long, khiến triều đình phải dồn sức đối phó. Đối thủ nổi tiếng nhất của ông là tướng Phạm Đình Trọng.
• Theo một số ghi chép, ông từng có lúc ra hàng rồi lại nổi dậy — cách mà nhiều thủ lĩnh thời ấy dùng để có thời gian củng cố lực lượng.
• Cuối năm 1751, sau nhiều lần thất bại và phải rút vào phía nam, ông bị tướng Hoàng Ngũ Phúc bắt ở vùng Nghệ An, giải về kinh và bị xử tử.

Ngay cả các bộ sử do triều đình biên soạn cũng không giấu một điều: ông được rất nhiều người theo, nhất là dân nghèo. Một "tên giặc" mà kéo được đông người như vậy hẳn phải đáp ứng điều gì đó mà dân đang thiếu.

"Lấy của nhà giàu chia cho dân nghèo": lời ghi hay lời kể?

Đây là câu thường gắn với tên Nguyễn Hữu Cầu trong sách sử phổ thông. Cần nói cho đúng mức:

• Việc nghĩa quân lấy thóc lúa, tiền của ở nơi họ đi qua để nuôi quân và phân phát là chuyện rất có thể xảy ra, và cũng là chuyện chung của nhiều cuộc khởi nghĩa thời ấy.
• Việc diễn đạt thành một "khẩu hiệu" có tính chương trình, nhấn mạnh tính chính nghĩa, là cách trình bày của sử học hiện đại khi đánh giá phong trào nông dân thế kỷ 18.
• Sử triều đình thì nhấn vào sự tàn phá, cướp bóc mà các cuộc giao tranh để lại — và điều đó cũng không phải không có thật.

Cách đọc hợp lý là: Nguyễn Hữu Cầu là thủ lĩnh một phong trào có gốc rễ trong nỗi khổ thật của dân nghèo; hình ảnh "nghĩa tặc chia của" là một cách diễn giải, có cơ sở nhưng đã được tô đậm. Các trận đánh của ông có lẽ cũng làm khổ dân như mọi cuộc chiến khác.

Lớp truyền thuyết dân gian

Bên cạnh sử, dân gian vùng duyên hải Bắc Bộ còn lưu nhiều câu chuyện về Quận He. Đây là truyện truyền miệng, có nhiều dị bản, không nên trình bày như sử:

• Về biệt danh "Quận He": có cách giải thích phổ biến rằng ông bơi lặn giỏi như cá he, một loài cá sông. Đây là lời giải thích dân gian, chưa có tư liệu đối chiếu chắc chắn.
• Về tài thơ văn: nhiều giai thoại kể ông và Phạm Đình Trọng đối đáp bằng thơ, câu đối, mỗi người chọc tức đối phương. Các câu thơ được truyền lại có nhiều bản khác nhau, khó xác định là của ai.
• Về mưu trí: có truyện kể ông nhiều lần thoát vòng vây nhờ thông thạo sông nước, luồng lạch vùng ven biển.

Sử chép và truyền thuyết: đặt cạnh nhau

Đặt cạnh các nghĩa tặc Á Đông khác

So với các nhân vật nghĩa tặc khác trong danh mục này, Quận He có một điểm khác biệt quan trọng: ông không phải nhân vật tiểu thuyết như Hong Gil-dong hay hảo hán Lương Sơn, cũng không phải một tên trộm được kịch hoá như Goemon. Ông là thủ lĩnh một cuộc khởi nghĩa có thật, quy mô lớn, được chính sử ghi nhận. Vì thế, khi bàn về ông, câu hỏi không phải "có thật không" mà là "ta nên đánh giá ông thế nào".

Ở miền Trung cũng có một nhân vật được dân gian kể theo kiểu nghĩa tặc là chàng Lía ở Bình Định, cùng thế kỷ 18, được nhớ qua bài vè dài. Hai trường hợp cho thấy người Việt cũng có truyền thống "giữ lại" những người chống quan lại trong trí nhớ dân gian.

Góc nhìn hôm nay

Câu chuyện Nguyễn Hữu Cầu cho thấy một xã hội nảy sinh "nghĩa tặc" khi người dân không còn đường nào khác để đòi công bằng. Bài học không nằm ở việc ca ngợi hay lên án một người, mà ở chỗ hiểu vì sao hàng nghìn người nông dân chấp nhận rời làng theo ông: đói, thuế nặng, quan lại sách nhiễu.

Khi đọc về ông, nên:

• Đọc cả sử triều đình (dù thiên lệch) lẫn sử học hiện đại để thấy hai góc nhìn.
• Không coi giai thoại thơ văn là sử liệu.
• Nhìn ông trong cả phong trào nông dân thế kỷ 18, cùng với Hoàng Công Chất, Lê Duy Mật, Nguyễn Danh Phương, rồi sau đó là phong trào Tây Sơn.

Sách nên tìm: Khâm định Việt sử thông giám cương mục (phần chính biên đời Lê Hiển Tông, bản dịch của Viện Sử học); các giáo trình lịch sử Việt Nam thế kỷ 18; các bài nghiên cứu về phong trào nông dân Đàng Ngoài trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử. Ở Đồ Sơn ngày nay, du khách có thể hình dung địa thế bán đảo nhô ra biển — địa hình đã giúp ông đứng chân nhiều năm.