Quan thanh liêm trong sử Việt được dân lập đền thờ: những ai, vì sao

Trong sử Việt, nhiều vị quan được dân lập đền thờ vì sống thanh liêm hoặc làm việc có lợi lâu dài cho dân: Tô Hiến Thành thời Lý, Mạc Đĩnh Chi và Chu Văn An thời Trần, Nguyễn Hữu Cảnh khi mở đất phương Nam, Nguyễn Công Trứ với các vùng khai hoang Tiền Hải, Kim Sơn, Thoại Ngọc Hầu với kênh Vĩnh Tế. Có người được thờ khi còn sống, gọi là "sinh từ". Ngôi đền là cách người dân tự bỏ phiếu, và lá phiếu ấy còn đứng vững hàng trăm năm.

Vì sao dân lập đền thờ một ông quan

Người Việt xưa thờ nhiều loại thần: thần núi sông, tổ nghề, anh hùng đánh giặc, và cả những người có công với làng. Một vị quan được thờ thường có ít nhất một trong ba điều sau:

• Thanh liêm: không ăn tiền của dân, không ức hiếp.
• Có công cụ thể: đắp đê, đào kênh, khai hoang, lập làng, giúp dân qua nạn đói.
• Bênh vực dân: xử kiện công bằng, giảm thuế khoá, chống lại cường hào.

Khác với tước phong của triều đình, đền thờ do dân lập không ai ra lệnh. Nó tồn tại vì người dân tiếp tục hương khói qua nhiều thế hệ. Nhiều vị quan còn được làng tôn làm thành hoàng, vị thần bảo hộ cả làng, và được triều đình sau đó cấp sắc phong.

Có một hình thức đặc biệt là sinh từ: đền thờ lập cho người còn đang sống, thường khi vị quan sắp rời nhiệm sở. Đây là lời cảm ơn công khai nhất mà một cộng đồng có thể dành cho viên quan của mình.

Tô Hiến Thành: được thờ ở nhiều vùng

Tô Hiến Thành (1102 – 1179), đại thần phụ chính cuối thời Lý, nổi tiếng vì từ chối của đút lót và chọn người tài thay mình thay vì người thân cận. Ông được thờ ở nhiều nơi, nhất là vùng Ninh Bình, Thanh Hoá, Hà Tĩnh, những vùng ông từng qua khi cầm quân. Ở một số làng, ông được tôn làm thành hoàng.

Điều đáng nói là tiếng thanh liêm của ông được nhắc trong Đại Việt sử ký toàn thư, nghĩa là cả chính sử lẫn dân gian đều cùng ghi nhớ.

Mạc Đĩnh Chi: mười quan tiền trước cửa nhà

Mạc Đĩnh Chi đỗ trạng nguyên năm 1304, làm quan qua nhiều đời vua Trần, từng đi sứ nhà Nguyên. Đại Việt sử ký toàn thư chép một chuyện về ông: ông liêm khiết, nhà nghèo; vua Trần Minh Tông biết vậy, ban đêm sai người đem mười quan tiền bỏ vào nhà ông. Hôm sau, Đĩnh Chi vào chầu tâu lên chuyện có tiền lạ trong nhà. Vua bảo không có ai nhận thì cho khanh lấy mà tiêu.

Chuyện nhỏ nhưng nói nhiều điều. Một người nghèo mà thấy tiền không rõ nguồn gốc vẫn đem trình, vì sợ đó là của đút lót hoặc của người khác. Và một ông vua chọn cách thưởng tinh tế: không phô trương, chỉ để vị quan nghèo có tiền tiêu mà không mất thể diện.

Các bản kể dân gian thêm thắt chi tiết, có bản ghi năm cụ thể, có bản thêm lời thoại dài. Bản đáng tin nhất là đoạn ngắn trong Toàn thư. Đền thờ Mạc Đĩnh Chi ở Long Động (Nam Sách, nay thuộc thành phố Hải Phòng) là nơi lễ hội tưởng niệm ông được tổ chức hằng năm.

Chu Văn An: người thầy được thờ ở Văn Miếu

Chu Văn An (1292 – 1370) không phải quan cai trị địa phương, nhưng là trường hợp hiếm hoi được triều đình cho thờ ở Văn Miếu ngay sau khi mất. Ông dâng Thất trảm sớ xin trừ nịnh thần, không được trả lời thì treo mũ từ quan. Dân vùng Chí Linh, nơi ông ở ẩn, và quê Thanh Liệt (Hà Nội) đều lập đền thờ. Ông là ví dụ cho thấy chữ "liêm" không chỉ là không nhận tiền, mà còn là không nhận chức khi thấy không thể làm điều đúng.

Nguyễn Hữu Cảnh và Thoại Ngọc Hầu: thờ người mở đất

Ở Nam Bộ, nhiều vị quan được thờ vì công khai phá, lập làng, đào kênh.

Nguyễn Hữu Cảnh (1650 – 1700) được chúa Nguyễn cử vào kinh lược vùng Đồng Nai – Gia Định năm 1698, lập dinh, đặt phủ huyện, chia đất, ghi sổ dân. Ông mất năm 1700 trên đường về sau một chuyến đi lo việc biên giới. Đền thờ ông có ở nhiều nơi tại Đồng Nai, TP.HCM, An Giang. Người dân thờ ông như ông tổ khai mở đất.

Thoại Ngọc Hầu (Nguyễn Văn Thoại, 1761 – 1829) chỉ huy đào kênh Thoại Hà (khoảng 1818) và tham gia chỉ huy đào kênh Vĩnh Tế (từ 1819 đến khoảng 1824), con kênh nối Châu Đốc với Hà Tiên. Lăng ông ở chân núi Sam (Châu Đốc, An Giang) đến nay vẫn được dân chăm sóc. Việc đào kênh huy động rất nhiều dân phu và có những năm tháng cực khổ; các nhà nghiên cứu cũng nhắc đến mặt này khi đánh giá công trình.

Nguyễn Công Trứ: thờ ông quan khai hoang

Nguyễn Công Trứ (1778 – 1858) nổi tiếng với thơ ca và cuộc đời làm quan lên xuống thất thường. Năm 1828, ông làm Doanh điền sứ, tổ chức khai hoang lập hai huyện mới là Tiền Hải và Kim Sơn ở vùng ven biển. Hàng nghìn gia đình không ruộng có đất cày. Dân hai vùng lập đền thờ ông, coi ông là người khai sáng. Ở Kim Sơn (Ninh Bình) và Tiền Hải (Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên) đến nay vẫn có đền thờ và lễ tưởng niệm.

Ông không phải hình mẫu "thanh liêm khắc khổ" như Mạc Đĩnh Chi. Nhưng ông là ví dụ rõ nhất về một ông quan được dân nhớ vì một công trình làm thay đổi đời sống cả vùng.

Bảng tóm tắt

Góc nhìn hôm nay

Đi thăm một ngôi đền thờ quan là cách hay để đọc sử bằng chân. Hãy để ý ba thứ: câu chuyện người giữ đền kể, các đạo sắc phong (nếu được trưng bày), và lễ hội hằng năm. Ba nguồn này cho biết dân nhớ gì về vị quan, và triều đình ghi nhận gì. Đôi khi hai thứ không giống nhau, và chính chỗ khác nhau đó là điều thú vị.

Một lời nhắc: truyện kể ở đền thường pha nhiều giai thoại. Muốn biết phần nào là sử, đối chiếu với Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam thực lục hoặc Đại Nam liệt truyện. Không cần bóc tách hết mọi lời kể, chỉ cần biết đâu là sử chép, đâu là lòng dân thêm vào.

Bài học còn lại thì giản dị: tiếng thơm của người làm việc công không đến từ chức tước, mà từ những gì họ để lại cho người dân. Ngôi đền chỉ là cách đời sau giữ lại ký ức ấy.