Sân khấu cổ truyền Việt Nam — chèo, tuồng, và sau này cải lương — kể chuyện công lý theo nguyên tắc thiện ác phân minh: người tốt kẻ xấu được đánh dấu rõ từ đầu, người ngay chịu oan khuất giữa vở, và đến cuối người ngay được minh oan, kẻ gian bị vạch mặt. Đó không phải sự ngây thơ, mà là một cách sân khấu dạy đạo lý cho cộng đồng phần đông không biết chữ, đồng thời cho người xem nghèo khó một niềm tin: lẽ phải rồi sẽ thắng.
Một khuôn kể chuyện chung
Đặt các vở quen thuộc cạnh nhau sẽ thấy một khuôn lặp lại:
- Trật tự ban đầu: gia đình êm ấm, triều đình yên ổn.
- Cái ác xuất hiện: gian thần cướp ngôi, lời vu cáo, chiến loạn, lòng tham.
- Người ngay chịu oan: bị đuổi, bị kết tội, phải chạy trốn, chịu đói khổ.
- Thử thách kéo dài: người ngay giữ lòng không đổi, dù không ai tin.
- Sự thật lộ ra: qua nhân chứng, qua lá thư để lại, qua phiên xử, hay qua phép lạ.
- Đoàn viên: người ngay được trả lại danh dự, gia đình sum họp, kẻ ác chịu tội.
| Vở | Người ngay chịu oan | Sự thật lộ ra nhờ | Kết |
|---|---|---|---|
| Quan Âm Thị Kính (chèo) | Thị Kính | Thư để lại, khâm liệm mới biết là nữ | Thành Phật, mọi người hiểu ra |
| Trương Viên (chèo) | Thị Phương và mẹ chồng | Người chồng trở về, nhận ra nhau | Đoàn tụ |
| Lưu Bình Dương Lễ (chèo) | Dương Lễ (bị bạn hiểu lầm là bạc bẽo) | Châu Long bước ra | Tình bạn được khẳng định |
| Sơn Hậu (tuồng) | Hoàng phi và các trung thần | Sức kiên trì của người trung nghĩa | Chính thống khôi phục |
| Cổ Thành (tuồng) | Quan Công bị em nghi phản | Lập công trước mặt em | Anh em đoàn tụ |
| Các vở xử án (cải lương hồ quảng) | Người dân, phi tần thất thế | Phiên xử, nhân chứng | Kẻ quyền thế bị trị tội |
Sân khấu đánh dấu thiện ác bằng gì
Sân khấu cổ truyền không để người xem phải đoán. Nó dùng nhiều tín hiệu cùng lúc:
- Mặt vẽ (tuồng): đỏ cho trung dũng, trắng mốc cho gian xảo, đen cho cương trực.
- Hệ vai (chèo): nữ chín là người phụ nữ đức hạnh, nữ lệch là người lẳng lơ, mụ ác là người độc địa, hề là người nói thật bằng tiếng cười.
- Giọng hát, làn điệu: người ngay hát giọng thật, tha thiết; kẻ gian nói giọng ngọt xớt hoặc the thé.
- Dáng đi, cử chỉ: trung thần đi đường hoàng; kẻ nịnh đi khom, liếc ngang.
- Trống chầu (tuồng): tiếng trống khen chê của người cầm chầu nói thay cộng đồng.
Nhờ thế, cả một sân đình đông người — người già, trẻ con, người không biết chữ — đều theo được câu chuyện và cùng phán xét.
Vì sao phải có hậu
Người xem hiện đại đôi khi chê kết có hậu là dễ dãi. Nhưng nhìn từ khán giả xưa sẽ thấy lý do:
- Ngoài đời, công lý thường đến muộn hoặc không đến. Người dân thường không có cách nào kiện kẻ quyền thế. Sân khấu cho họ thấy điều họ mong mà ít khi được thấy.
- Sân khấu là một phần của lễ hội. Chèo, tuồng diễn trong hội làng, lễ cúng đình. Kết thúc tốt lành hợp với ý cầu an, cầu may của buổi lễ.
- Niềm tin nhân quả. Tư tưởng Phật giáo, Nho giáo và tín ngưỡng dân gian đều nói "ở hiền gặp lành", "ác giả ác báo". Sân khấu minh hoạ niềm tin đó.
Tuy vậy, có hậu không có nghĩa là nhẹ nhàng. Thị Kính chỉ được minh oan khi đã chết; Thị Phương đoàn tụ khi đã mất bao năm khổ. Cái "hậu" đến sau một cái giá rất đắt, và người xem không quên cái giá đó.
Từ sân khấu vào tục ngữ
Niềm tin thiện ác phân minh trên sân khấu đi song song với kho tục ngữ của người Việt: "Ở hiền gặp lành", "Ác giả ác báo", "Gieo gió gặt bão", "Sự thật mất lòng", "Cây ngay không sợ chết đứng". Câu cuối đặc biệt hợp với các vở về nỗi oan: người ngay như cây thẳng, gió bão có quật thì vẫn đứng. Sân khấu cổ truyền là nơi những câu tục ngữ ấy được "diễn" thành người thật, việc thật trước mắt cả làng.
Tiếng cười cũng là một phiên xử
Không phải công lý nào trên sân khấu cũng đến từ quan toà. Chèo có một "pháp đình" khác: vai hề. Trong cảnh làng bắt vạ Thị Mầu, xã trưởng hách dịch, tham lam bị chính người dưới quyền chọc cười, lật tẩy. Hề gậy, hề áo ngắn — những người thấp cổ bé họng — nói toạc ra những điều mà nhân vật chính không dám nói.
Đó là một kiểu công lý rất dân gian: khi không kiện được kẻ có quyền thì cười vào họ. Truyện cười dân gian, giai thoại về những người chọc quan tham cùng chung tinh thần ấy. Sân khấu cho tiếng cười đó một chỗ đứng hợp pháp ngay trước mặt cả làng.
Giới hạn của thiện ác phân minh
Nói công bằng, khuôn mẫu này cũng có giới hạn:
- Con người bị đơn giản hoá: nhân vật ít khi vừa tốt vừa xấu; người xem không được mời hiểu kẻ ác vì sao thành ác.
- Đạo đức của thời đại: một số giá trị được đề cao — nhẫn nhục tuyệt đối, trung quân, phụ nữ hy sinh tất cả — người hôm nay có quyền đặt câu hỏi.
- Công lý nhờ phép lạ: khi sự thật chỉ lộ ra nhờ thần Phật, sân khấu ngầm thừa nhận rằng con người không tự sửa được bất công.
Chính vì những giới hạn đó mà kịch nói, cải lương xã hội và văn chương hiện đại đã đi tiếp, đào sâu những nhân vật phức tạp hơn. Nhưng tinh thần cốt lõi — không chấp nhận cái ác, thương người bị oan — vẫn được giữ.
Góc nhìn hôm nay: xem sân khấu cổ như một người mê sử
- Đọc trước tích truyện, rồi khi xem hãy để ý: mỗi nhân vật được "đánh dấu" thiện ác bằng tín hiệu nào?
- Tìm chỗ nỗi oan bắt đầu: thường là một kết luận vội, một lời đồn, một kẻ cậy quyền. Đó là bài học suy luận và bài học sống.
- Xem cùng con: sau buổi diễn, hỏi trẻ "ai bị oan, vì sao người ta không tin họ?". Câu hỏi đơn giản ấy dạy được nhiều điều về công bằng.
- Đọc thêm: các tuyển tập chèo cổ, tuồng cổ có lời giới thiệu; sách về nghệ thuật sân khấu truyền thống Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Thiện ác phân minh nghĩa là gì?
Thiện ác phân minh là cách kể chuyện mà người tốt kẻ xấu được phân rõ, và cuối cùng thiện thắng ác. Trên sân khấu cổ truyền, điều này thể hiện qua mặt vẽ, hệ vai, giọng hát và cái kết người ngay được minh oan.
Vì sao chèo, tuồng thường có kết thúc có hậu?
Vì sân khấu cổ truyền gắn với lễ hội, hợp với ý cầu an; vì khán giả bình dân muốn thấy công lý mà ngoài đời họ ít được thấy; và vì niềm tin "ở hiền gặp lành" của Phật giáo, Nho giáo, tín ngưỡng dân gian. Tuy vậy cái hậu thường đến sau cái giá rất đắt.
Vai hề trong chèo có ý nghĩa gì?
Vai hề vừa làm khán giả cười vừa lật tẩy những kẻ có quyền như xã trưởng, lý dịch. Người thấp cổ bé họng nói thật bằng tiếng cười, như một kiểu phiên xử dân gian ngay trên sân khấu.
Sân khấu cổ truyền có hạn chế gì khi nói về công lý?
Nhân vật thường bị đơn giản thành tốt hoặc xấu, một số giá trị như nhẫn nhục tuyệt đối hay trung quân mang dấu thời đại, và có khi sự thật chỉ lộ ra nhờ phép lạ. Người xem hôm nay có thể vừa trân trọng vừa đặt câu hỏi với những điều đó.
