Trạng Quỳnh, Ba Giai – Tú Xuất: người dân bé nhỏ chọc kẻ quyền thế

Trạng Quỳnh, Ba Giai – Tú Xuất là những nhân vật trong truyện tiếu lâm dân gian Việt Nam chuyên dùng mưu trí để chọc vua chúa, quan lại, nhà giàu hợm hĩnh. Trạng Quỳnh có bóng dáng người thật là Nguyễn Quỳnh (1677–1748) ở Thanh Hoá; Ba Giai và Tú Xuất được truyền là người Hà Nội thế kỷ 19. Nhưng gần như mọi câu chuyện về họ là truyện truyền miệng, nhiều dị bản, được người dân gán vào để nói lên nỗi bất bình của mình.

Điểm chung của các nhân vật này: họ không có binh quyền, không có tiền của, chỉ có cái đầu và cái miệng. Vũ khí của họ là trí khôn và tiếng cười.

Trạng Quỳnh: từ ông Cống làng Bột Thượng đến "Trạng" của dân gian

Người thật

Nguyễn Quỳnh quê ở làng Bột Thượng, Hoằng Hoá, Thanh Hoá (tên gọi cũ). Ông đỗ Hương cống trong kỳ thi Hương — nên còn được gọi là "Cống Quỳnh" — nhưng không đỗ thi Hội, càng không phải trạng nguyên. Ông từng làm quan nhỏ, dạy học, nổi tiếng thông minh, ứng đối nhanh và có tính trào lộng. Quê ông ở Thanh Hoá vẫn còn nhà thờ và mộ.

Nhân vật dân gian

Chữ "Trạng" là danh hiệu dân gian phong cho ông, giống như "Trạng Lợn", "Trạng Ăn" — trong truyện tiếu lâm, "Trạng" là người giỏi nhất trong một lĩnh vực, có khi là giỏi chọc người khác. Qua thời gian, rất nhiều truyện cười vốn lưu hành độc lập được gán cho Trạng Quỳnh, đến mức hình thành cả một "chùm truyện Trạng Quỳnh".

Đối thủ thường xuyên của Quỳnh trong truyện là chúa Trịnh, người nắm thực quyền ở Đàng Ngoài, cùng các quan lại, sứ giả phương Bắc, nhà sư giả tu, kẻ giàu hợm. Ông vua Lê thì ít khi bị chọc, có lẽ vì thời ấy vua Lê chỉ là hư vị.

Truyện "mầm đá": một kiểu chọc quen thuộc

Chúa Trịnh ăn đủ cao lương mỹ vị mà vẫn chán, hỏi Quỳnh có món gì lạ. Quỳnh tâu có món "mầm đá" rất ngon, mời chúa đến nhà. Quỳnh đem đá đi ninh từ sáng, dặn phải chờ cho chín. Chúa đợi đến chiều, đói cồn cào. Quỳnh mới dọn ra cơm với một lọ tương. Chúa ăn ngon lành, hỏi đó là món gì. Quỳnh tâu đó là món quý — và nói thêm ý rằng: đói thì ăn gì cũng ngon, no thì chẳng có gì vừa miệng.

Truyện không có ai bị hại, nhưng chúa bị đặt vào chỗ của người dân thường: biết đói là gì, và hiểu ra cái thói kén ăn của mình. Kiểu chọc này rất đặc trưng: đưa kẻ quyền thế vào một tình huống khiến họ tự lộ ra cái lố bịch, chứ không công kích trực tiếp.

Ba Giai – Tú Xuất: cặp tinh quái đất Hà thành

Ba Giai và Tú Xuất là cặp nhân vật tiếu lâm gắn với Hà Nội thế kỷ 19. Dân gian kể họ là người có thật, nhưng tiểu sử rất mờ và các chi tiết về đời thật của họ không có tư liệu chắc chắn. Truyện về họ được ghi chép lại từ lời kể và đưa vào các tuyển tập truyện cười.

Khác với Trạng Quỳnh hay đối đầu chúa, Ba Giai – Tú Xuất thường nhắm vào những kẻ quyền thế gần dân hơn: quan tổng đốc, quan huyện, lính lệ, nha lại, phú ông keo kiệt, kẻ buôn bán gian. Trò của họ thường là dùng chính lòng tham hay sự hợm hĩnh của đối phương để làm đối phương bẽ mặt. Nhiều truyện có tình tiết láu cá đến mức người nghe vừa cười vừa thấy hai nhân vật này cũng chẳng phải "thánh" — họ chỉ ranh mãnh hơn kẻ xấu.

Những nhân vật tiếu lâm cùng dòng

Trạng Lợn được đưa vào bảng để thấy sự khác biệt: không phải nhân vật "Trạng" nào cũng là người chọc kẻ quyền thế. Trạng Lợn là truyện cười về sự may mắn ngớ ngẩn, còn Trạng Quỳnh, Ba Giai – Tú Xuất là truyện về trí khôn của kẻ dưới.

Vì sao dân gian cần những nhân vật như vậy

Kẻ yếu thắng bằng trí

Trong xã hội phong kiến, người dân không thể thắng kẻ quyền thế bằng sức hay bằng luật. Truyện tiếu lâm tạo ra một sân chơi khác — sân chơi của trí khôn — nơi người dưới có thể thắng. Đây là một dạng "công lý tưởng tượng": không thay đổi được gì ngoài đời, nhưng giữ cho người dân lòng tự trọng.

Gán truyện cho một cái tên

Có hiện tượng thú vị: một truyện cười hay thường được gán cho nhân vật nổi tiếng nhất vùng. Ở xứ Thanh và đất Bắc, đó là Trạng Quỳnh; ở Hà Nội, đó là Ba Giai – Tú Xuất; ở xứ Nghệ, đó là Xiển Bột. Thậm chí một số truyện còn được kể cho cả hai nhân vật khác nhau. Vì vậy, khi gặp một truyện "Trạng Quỳnh", đừng vội coi đó là chuyện của Nguyễn Quỳnh thật.

Không phải anh hùng hoàn hảo

Các nhân vật này nhiều khi cũng tinh quái quá đà, có truyện chơi khăm cả người không đáng bị chơi. Dân gian không xây dựng họ thành thánh nhân. Họ là hình ảnh của người dân bình thường: thông minh, bất cần, đôi khi láu cá — và chính vì vậy mà gần gũi.

Những điều nên biết khi đọc

• Phân biệt người thật và nhân vật. Nguyễn Quỳnh có thật, nhưng "Trạng Quỳnh" của truyện cười là sản phẩm của nhiều thế hệ người kể.
• Không có bản gốc. Mỗi tuyển tập có thể kể khác nhau. Các giai thoại về cái chết của Trạng Quỳnh cũng nhiều dị bản và không có trong sử.
• Câu đối và chữ nghĩa. Nhiều truyện Trạng Quỳnh dựa vào chơi chữ, câu đối, nói lái. Đó là một mảng riêng của văn hoá chữ nghĩa, ở đây không chép lại.
• Bản hiện đại. Truyện tranh Trạng Quỳnh của hoạ sĩ Kim Khánh rất phổ biến với thiếu nhi từ thập niên 2000; phim điện ảnh Trạng Quỳnh năm 2019 cũng khai thác hình ảnh này. Các bản ấy thêm thắt nhiều, nên coi là sáng tác mới dựa trên chất liệu dân gian.

Góc nhìn hôm nay

Tiếng cười của Trạng Quỳnh, Ba Giai – Tú Xuất vẫn có ý nghĩa: nó nhắc rằng quyền lực không đồng nghĩa với lẽ phải, và người bình thường có quyền đặt câu hỏi, có quyền cười vào điều lố bịch. Nhưng cũng cần phân biệt: chọc cười để vạch mặt điều sai khác với chơi khăm để làm tổn thương người khác. Dạy trẻ kể chuyện Trạng Quỳnh là dịp tốt để nói về ranh giới ấy.

Muốn tìm hiểu thêm: các tuyển tập truyện Trạng Quỳnh, truyện Ba Giai – Tú Xuất, truyện Xiển Bột do các nhà xuất bản uy tín in, có lời giới thiệu của nhà nghiên cứu; tuyển tập Tiếng cười dân gian Việt Nam của Trương Chính và Phong Châu. Nếu đến Thanh Hoá, có thể tìm về quê Nguyễn Quỳnh để thăm nhà thờ và mộ ông.