Truyện cười dân gian chế giễu quan tham, lý dịch: cười để vạch mặt

Truyện cười dân gian Việt Nam có cả một mảng chuyên chế giễu quan tham và lý dịch: quan xử kiện theo tiền đút lót, lý trưởng nhận lót cả hai bên, quan dốt mà hách, quan "thanh liêm" mà ăn không chừa thứ gì. Truyện tiêu biểu nhất là "Nhưng nó phải bằng hai mày", được đưa vào sách giáo khoa Ngữ văn. Những câu chuyện ngắn này là cách người dân, không có quyền gì trong tay, dùng tiếng cười để vạch mặt kẻ quyền thế.

Đây là truyện truyền miệng, có nhiều dị bản; tên nhân vật và chi tiết thay đổi tuỳ người kể, tuỳ vùng.

Truyện cười trào phúng là gì

Các nhà nghiên cứu văn học dân gian thường chia truyện cười thành hai nhóm lớn:

• Truyện khôi hài: cười để giải trí, nhắm vào những thói xấu nhỏ của con người như khoe khoang, sợ vợ, keo kiệt. Ví dụ "Lợn cưới áo mới".
• Truyện trào phúng: cười để phê phán, nhắm vào những kẻ có địa vị trong xã hội — vua quan, lý dịch, thầy đồ dốt, thầy bói, thầy cúng, nhà giàu bủn xỉn.

Truyện về quan tham, lý dịch thuộc nhóm thứ hai và là nhóm có "răng" sắc nhất. Người kể không cần nói thẳng "quan này tham nhũng" — chỉ cần một tình huống, một câu thoại, một cử chỉ là người nghe hiểu ngay.

"Nhưng nó phải bằng hai mày": phân tích một truyện mẫu

Tóm tắt

Cải và Ngô đánh nhau, đưa nhau đi kiện lên lý trưởng, người nổi tiếng xử kiện giỏi. Cải sợ thua, lót trước cho lý trưởng năm đồng. Ngô biết chuyện, biện ngay mười đồng. Đến khi xử, lý trưởng tuyên Cải thua và bị phạt. Cải vội xoè năm ngón tay ngước nhìn lý trưởng, khẽ bẩm: "Xin xét lại, lẽ phải về con mà!" Lý trưởng cũng xoè năm ngón tay trái úp lên năm ngón tay mặt, nói: "Tao biết mày phải… nhưng nó lại phải… bằng hai mày!"

Vì sao truyện buồn cười

• Chữ "phải" có hai nghĩa. "Phải" là có lý, đúng lẽ; nhưng "phải" trong miệng lý trưởng lại được đo bằng tiền. Lẽ phải bị quy đổi ra đồng tiền, và có thể "gấp đôi".
• Cử chỉ thay lời. Năm ngón tay của Cải là lời nhắc khoản tiền đã lót. Mười ngón tay của lý trưởng là câu trả lời: bên kia lót gấp đôi. Hai bên không nói một chữ về tiền mà ai cũng hiểu.
• Không ai vô tội. Người kể không chỉ cười lý trưởng, mà cười cả Cải và Ngô — những người cũng chọn con đường đút lót thay vì đúng sai.

Truyện ngắn chưa đầy trăm chữ mà vẽ được trọn một "hệ thống": người có quyền xử kiện theo giá, người đi kiện phải mua lẽ phải, và người nghèo hơn thì thua.

Những kiểu quan, kiểu lý dịch hay bị đem ra cười

Một truyện quen thuộc: quan tuổi gì

Một truyện được kể ở nhiều nơi với nhiều biến thể: dân trong hạt nghe nói quan sắp đến ngày mừng thọ, lại biết quan tuổi Tý, bèn góp tiền đúc một con chuột bằng vàng để biếu. Quan nhận, khen ngợi rồi thủng thẳng: "Bà nhà ta sắp tới cũng mừng thọ, bà ấy tuổi Sửu đấy." Chuột thì nhỏ, trâu thì to. Câu nói nhẹ nhàng mà lộ ra lòng tham không đáy — và nỗi lo của người dân phải "biếu" mãi không xong.

Tục ngữ về kiện tụng: tiếng cười đắng

Bên cạnh truyện cười, người Việt còn để lại nhiều câu tục ngữ cho thấy cái nhìn rất tỉnh về chuyện cửa quan:

• "Vô phúc đáo tụng đình" — không có phúc mới phải đến chốn kiện tụng.
• "Quan thấy kiện như kiến thấy mỡ" — kiện tụng là dịp để kẻ có quyền kiếm chác.
• "Một đời kiện, chín đời thù" — kiện nhau xong thì oán thù kéo dài.

Những câu này giải thích vì sao người dân xưa thà hoà giải ở làng còn hơn mang nhau lên quan. Và cũng giải thích vì sao truyện cười về quan xử kiện lại nhiều đến thế: đó là nỗi sợ được nói ra bằng tiếng cười.

Vì sao dân gian chọn tiếng cười

Người dân thời xưa gần như không có cách nào chống lại quan lại sai trái một cách công khai. Viết đơn tố cáo thì cần chữ, cần tiền, và có thể bị trả thù. Tiếng cười thì khác:

1. An toàn. Truyện không có tác giả, không có tên thật. Ai kể cũng được, không ai bị bắt vì kể chuyện cười.
2. Lan nhanh. Một truyện ngắn, có câu chốt bất ngờ, kể ở chợ, ở quán nước, ở đám cỗ là đi khắp vùng.
3. Hạ bệ. Kẻ quyền thế sợ bị cười hơn bị chửi. Bị cười là mất uy, mà uy là thứ quan lại cần nhất.
4. Giải toả. Người nghe cười xong thấy nhẹ lòng, thấy mình không đơn độc trong nỗi bực bội.

Có thể nói truyện cười trào phúng là một thứ "báo chí" của người không có báo chí: nó ghi lại, bình luận và phán xét, theo cách riêng của nó.

Đọc truyện cười cho đúng

Vài lưu ý khi tìm hiểu mảng truyện này:

• Truyện cười phóng đại để gây cười. Không nên coi đó là tư liệu mô tả chính xác bộ máy quan lại thời xưa. Sử sách cũng ghi lại nhiều vị quan thanh liêm được dân lập đền thờ.
• Nhiều truyện có thể được kể lại ở các thời khác nhau, nhân vật đổi từ "quan huyện" sang "lý trưởng", "chánh tổng". Đừng cố gán truyện cho một triều đại hay một người cụ thể.
• Về các chức dịch trong làng (lý trưởng, phó lý, chánh tổng…), chỉ cần hiểu đó là những người nắm việc hành chính, thuế khoá ở làng xã xưa; cơ cấu chi tiết là một đề tài riêng.

Góc nhìn hôm nay

Tiếng cười dân gian nhắc rằng chống tiêu cực không chỉ là việc của luật pháp, mà còn của dư luận. Ở thời nay, người dân có nhiều kênh chính thức hơn: phản ánh với chính quyền xã, phường, đường dây nóng, báo chí, hệ thống tiếp công dân. Nhưng tinh thần của truyện cười vẫn còn: không im lặng trước điều sai, và không để quyền lực tự cho mình là đúng.

Muốn đọc thêm: tuyển tập Tiếng cười dân gian Việt Nam của Trương Chính và Phong Châu; các tuyển tập truyện cười, truyện tiếu lâm do Viện Văn học biên soạn; phần truyện cười trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông với bài "Nhưng nó phải bằng hai mày" và "Tam đại con gà".