Từ Hải và màn báo ân báo oán trong Truyện Kiều của Nguyễn Du

Báo ân báo oán là đoạn trong Truyện Kiều của Nguyễn Du khi Từ Hải, đã thành người có binh quyền, cho Thuý Kiều mở một "phiên xử" để đền ơn những người từng giúp nàng và trị tội những kẻ từng hại nàng. Đoạn thơ là một trong những cảnh hả hê nhất của tác phẩm, nhưng cũng là nơi Nguyễn Du đặt ra những câu hỏi khó về công lý: ai có quyền phán xử, và tha thứ có chỗ đứng ở đâu.

Bài này không bàn khát vọng anh hùng của Từ Hải, mà đọc đoạn báo ân báo oán như một mô hình công lý trong văn chương.

Từ Hải là ai trong Truyện Kiều

Từ Hải xuất hiện khi Kiều đang ở lầu xanh lần thứ hai. Nguyễn Du giới thiệu chàng bằng những câu thơ đã thành kinh điển:

Râu hùm, hàm én, mày ngài, / Vai năm tấc rộng, thân mười thước cao. / Đường đường một đấng anh hào, / Côn quyền hơn sức, lược thao gồm tài.

Từ Hải chuộc Kiều ra, cưới nàng, rồi ra đi gây dựng sự nghiệp, hẹn ngày trở lại đón nàng. Chàng trở thành một thủ lĩnh làm chủ một vùng, có quân đội, có thành luỹ. Trong tiểu thuyết gốc của Trung Hoa mà Nguyễn Du dựa vào — Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân — và trong các ghi chép đời Minh, Từ Hải có bóng dáng một nhân vật có thật: thủ lĩnh hải tặc vùng duyên hải Giang – Chiết thời Gia Tĩnh, bị Hồ Tôn Hiến dụ hàng rồi đánh bại năm 1556. Nhưng Từ Hải của Nguyễn Du đã là một nhân vật văn chương với tầm vóc riêng.

Diễn biến cảnh báo ân báo oán

Nghe Kiều kể lại những nỗi oan khuất suốt mười mấy năm lưu lạc, Từ Hải nổi giận — "Từ công nghe nói thuỷ chung, / Bất bình nổi trận đùng đùng sấm vang" — và sai quân đi bắt tất cả những người liên quan, cả ân nhân lẫn kẻ thù, về một chỗ. Kiều ngồi ở vị trí người phán xử.

Báo ân

Người được gọi đến đầu tiên là Thúc Sinh, người chồng cũ từng thương Kiều nhưng yếu đuối không bảo vệ được nàng. Kiều không trách, chỉ nhớ ơn:

Nàng rằng: Nghĩa nặng nghìn non, / Lâm Tri người cũ chàng còn nhớ không?

Kiều tặng chàng "gấm trăm cuốn, bạc nghìn cân". Mụ quản gia từng đối xử tử tế với nàng khi nàng làm thân hầu hạ, và vãi Giác Duyên, người từng che chở nàng ở chùa, cũng được đền đáp.

Hoạn Thư: người duy nhất được tha

Hoạn Thư, vợ cả của Thúc Sinh, người đã đày đoạ Kiều bằng sự ghen tuông tinh vi, được đưa ra. Kiều mở lời mỉa mai: "Tiểu thư cũng có bây giờ đến đây!" Nhưng Hoạn Thư không hoảng loạn. Bà biện hộ khéo léo:

Rằng: Tôi chút phận đàn bà, / Ghen tuông thì cũng người ta thường tình.

Hoạn Thư còn nhắc lại rằng bà từng cho Kiều ra chép kinh ở gác Quan Âm, và khi Kiều bỏ trốn thì bà cũng không đuổi theo. Cuối cùng bà nhận lỗi, xin Kiều rộng lượng. Kiều cân nhắc rồi quyết định tha:

Tha ra thì cũng may đời, / Làm ra thì cũng ra người nhỏ nhen. / Đã lòng tri quá thì nên…

"Tri quá" là biết lỗi. Người đã biết lỗi thì nên tha — và Kiều cũng không muốn trở thành "người nhỏ nhen".

Báo oán

Những kẻ còn lại — những người đã lừa bán, đánh đập, hãm hại Kiều như Mã Giám Sinh, Tú Bà, Sở Khanh, Bạc Bà, Bạc Hạnh, cùng hai tên đầy tớ Ưng, Khuyển của nhà họ Hoạn — đều bị trị tội theo lệnh của Từ Hải. Nguyễn Du tả cảnh này khá ngắn gọn nhưng nặng tay; ở đây chỉ cần biết rằng đó là sự trừng phạt dứt khoát, không khoan nhượng.

Ba kiểu đối xử trong một phiên xử

Nhìn vào bảng, ta thấy "phiên xử" của Kiều không hề đơn giản là trả thù. Nó có ba mức: đền ơn, tha thứ, trừng phạt, và tiêu chí phân biệt không chỉ là việc làm trong quá khứ mà còn là thái độ hiện tại — biết lỗi hay không.

Những câu hỏi mà đoạn thơ để lại

Đây là công lý hay là toà án riêng?

Phiên xử diễn ra trong quân trướng của Từ Hải, không có luật nào ngoài ý chí của Từ Hải và Kiều. Người bị hại vừa là người kể tội vừa là người phán quyết. Theo tiêu chuẩn pháp lý, đó là điều không nên có: không ai nên là quan toà trong vụ của chính mình. Nhưng trong bối cảnh câu chuyện — khi Kiều đã bị mọi thiết chế xã hội phản bội, từ quan lại đến nhà chùa — đây là lần duy nhất nàng được "nói", được xét lại những gì đã xảy ra với mình. Người đọc có thể vừa hả hê vừa băn khoăn, và có lẽ Nguyễn Du muốn như vậy.

Vì sao Hoạn Thư được tha?

Đây là câu hỏi quen thuộc trong giờ văn. Có mấy cách giải thích:

• Hoạn Thư biết nhận lỗi, trong khi những kẻ khác không.
• Lời biện hộ của bà có phần đúng: ghen là "thường tình", và bà quả có lúc nương tay.
• Kiều muốn giữ lòng khoan dung, không để báo thù biến mình thành người hẹp hòi.
• Nguyễn Du có lẽ cũng muốn cho thấy sự phức tạp của con người: kẻ hại ta không phải ai cũng là ác quỷ.

Báo ân báo oán có làm Kiều hạnh phúc?

Không lâu sau đó, Kiều khuyên Từ Hải ra hàng triều đình vì tin vào lời hứa của Hồ Tôn Hiến. Từ Hải bị lừa và tử trận — cảnh "chết đứng" nổi tiếng. Kiều rơi vào bi kịch mới. Phiên xử hả hê kia chỉ là một khoảnh khắc ngắn ngủi. Nguyễn Du không để công lý cá nhân trở thành lời giải cho số phận con người.

Từ Hải và mô thức "người anh hùng trả lại công bằng"

Đoạn báo ân báo oán có cấu trúc giống nhiều truyện nghĩa hiệp: người yếu thế bị hại, một người mạnh xuất hiện và trả lại công bằng. Nhưng có hai điểm khác:

• Người phán xử cuối cùng là Kiều, chính nạn nhân, chứ không phải người anh hùng. Từ Hải chỉ tạo điều kiện.
• Có chỗ cho tha thứ. Nhiều truyện hảo hán chỉ có trả thù; ở đây có Hoạn Thư được tha.

Điều này làm cho đoạn thơ gần với một quan niệm công lý trưởng thành hơn: không chỉ trừng phạt, mà còn phân biệt mức độ, xét đến sự hối lỗi.

Góc nhìn hôm nay

Đọc đoạn báo ân báo oán hôm nay, có thể giữ lại mấy ý:

• Nhớ ơn người giúp mình, kể cả khi họ không làm được trọn vẹn.
• Phân biệt người biết lỗi với người không hối cải.
• Công lý thật cần thiết chế — toà án, luật, người phán xử khách quan — chứ không thể dựa vào việc nạn nhân gặp được "một Từ Hải".

Muốn đọc thêm: bản Truyện Kiều có khảo đính và chú thích (nhiều bản của các nhà nghiên cứu như Đào Duy Anh, Nguyễn Thạch Giang); so sánh đoạn này với hồi tương ứng trong Kim Vân Kiều truyện để thấy Nguyễn Du đã thêm bớt gì; ghé khu lưu niệm Nguyễn Du ở Tiên Điền, Hà Tĩnh.