Xem tuồng, chèo hôm nay ở đâu: nhà hát, lễ hội và sách nên đọc

Muốn xem tuồng, chèo hôm nay có ba nơi chính: nhà hát chuyên nghiệp (Nhà hát Chèo Việt Nam, Nhà hát Tuồng Việt Nam ở Hà Nội, Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh ở Đà Nẵng, các nhà hát chèo, tuồng ở các tỉnh), lễ hội làng (chiếu chèo sân đình ở đồng bằng Bắc Bộ, hát bội trong lễ Kỳ yên ở đình Nam Bộ) và bản ghi hình trên truyền hình, kho lưu trữ. Người mới nên bắt đầu bằng một đêm trích đoạn, đọc tóm tắt tích trước, và biết vài quy ước để xem cho vào.

Chèo, tuồng, cải lương: phân biệt nhanh

Nắm được bảng này là đủ để chọn buổi đầu tiên theo sở thích: thích chuyện làng và tiếng cười thì xem chèo; thích khí thế, màu sắc thì xem tuồng; thích lời ca tình cảm thì xem cải lương.

Xem ở nhà hát

Các đơn vị nghệ thuật truyền thống lớn có lịch diễn định kỳ, thường vào cuối tuần, dịp lễ tết, hoặc theo đợt phục vụ học sinh, khách du lịch:

• Hà Nội: Nhà hát Chèo Việt Nam, Nhà hát Tuồng Việt Nam, Nhà hát Chèo Hà Nội.
• Đà Nẵng: Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh — mang tên một nghệ nhân tuồng nổi tiếng.
• Huế: Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế; trong Đại Nội có Duyệt Thị Đường (dựng năm 1826), nhà hát cung đình còn lại.
• TP.HCM: Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang và các đoàn hát bội, cải lương.
• Các tỉnh: nhiều tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, miền Trung có nhà hát chèo, tuồng hoặc nhà hát nghệ thuật truyền thống.

Tên và tổ chức các đơn vị có thể thay đổi sau các đợt sắp xếp; nên tra trang chính thức hoặc gọi điện hỏi lịch trước khi đi.

Vài kinh nghiệm nhỏ: đến sớm mười lăm phút để đọc tờ giới thiệu vở (nhiều nhà hát có in tóm tắt tích); chọn ghế giữa, không quá gần, để thấy trọn đội hình múa; và đừng ngại vỗ tay khi một làn điệu vừa dứt — khán giả sân khấu truyền thống vốn quen khen ngay giữa buổi, không đợi đến cuối.

Xem ở lễ hội làng

Sân khấu cổ truyền vốn sinh ra ở sân đình. Xem ở đó sẽ hiểu vì sao chèo, tuồng có những quy ước như ngày nay.

Chiếu chèo sân đình

Ở đồng bằng Bắc Bộ, nhiều làng vẫn mời đoàn chèo về hát dịp hội đầu năm. Sân khấu có khi chỉ là một chiếc chiếu trải giữa sân đình, khán giả ngồi ba phía — đó là gốc của cụm từ "chiếu chèo". Không có phông màn, nên mọi không gian đều gợi bằng động tác; hề chèo nói chuyện trực tiếp với khán giả.

Hát bội cúng đình ở Nam Bộ

Trong lễ Kỳ yên (lễ cầu an) ở nhiều đình làng Nam Bộ, đoàn hát bội được mời về diễn. Người xưa nói hát bội ở đây là "hát cho thần nghe": vở diễn là lễ vật dâng thần, người làng xem cùng. Các tích trung nghĩa — Quan Công, các trung thần — rất hay được chọn.

Phép lịch sự khi xem ở lễ hội

• Hỏi ban tổ chức về chỗ ngồi; không chiếm chỗ của các cụ trong làng.
• Không đi lại ngang khu vực diễn; xin phép trước khi chụp ảnh hậu trường.
• Nếu có hòm công đức cho đoàn, góp một chút là cách cảm ơn nghệ sĩ.

Năm quy ước nên biết trước khi xem

1. Ước lệ: không có ngựa thật, thành thật. Cầm roi là cưỡi ngựa, đi một vòng sân khấu là đi đường xa, mái chèo là con thuyền.
2. Màu mặt (tuồng): đỏ là trung dũng, trắng mốc là gian xảo, đen là cương trực — quy ước thường gặp.
3. Hệ vai (chèo): nữ chín hiền thục, nữ lệch lẳng lơ, hề chọc cười và nói thật.
4. Nói lối: lối nói có vần có nhịp nằm giữa nói và hát, dùng để kể chuyện, đối đáp.
5. Trống: trống chầu trong tuồng khen chê; trống chèo giữ nhịp cho cả buổi diễn. Nghe trống là biết cảnh đang căng hay chùng.

Đọc gì, nghe gì ở nhà

• Kịch bản: các tuyển tập chèo cổ, tuồng cổ có in nguyên văn kèm chú thích. Đọc một vở trước khi xem giúp hiểu những câu chữ Hán Việt.
• Truyện thơ Nôm: Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình Dương Lễ, Trương Viên đều có dạng truyện thơ — đọc như văn chương cũng hay.
• Tuồng Đào Tấn: đọc giới thiệu về Đào Tấn (1845–1907), người được coi là bậc thầy tuồng, và một số vở của ông.
• Bản ghi hình: các đài truyền hình và nhà hát có kho ghi hình chèo, tuồng, cải lương; nhiều trích đoạn kinh điển có thể xem lại.
• Tục ngữ sân khấu: những thành ngữ như "oan Thị Kính", "Lưu Bình Dương Lễ" cho thấy sân khấu đã đi vào lời ăn tiếng nói ra sao.

Xem cùng trẻ em

Trẻ em thường thích sân khấu cổ hơn người lớn tưởng, nếu được chuẩn bị một chút:

• Kể trước câu chuyện bằng lời của mình, ngắn gọn, nói rõ ai tốt ai xấu.
• Chọn trích đoạn ngắn, có hề chèo hoặc có cảnh võ; một buổi dài hai, ba tiếng dễ làm trẻ mệt.
• Cho trẻ đoán nhân vật qua màu mặt, trang phục, rồi kiểm tra khi vở diễn tiến triển.
• Nói chuyện sau buổi xem: ai bị oan, vì sao người ta tin lời sai, nếu là con thì con làm gì.

Với những vở có cảnh buồn hay cảnh dữ, cha mẹ nên xem trước nội dung để chọn cho phù hợp tuổi.

Một lộ trình cho người mới