Đại xá, ân xá thời xưa: khi nào nhà vua tha tội và ai không được tha

Đại xá là việc nhà vua ra lệnh tha tội hoặc giảm tội cho phạm nhân trên cả nước, thường vào những dịp lớn như lên ngôi, đổi niên hiệu, lập thái tử, hoặc khi gặp thiên tai, điềm lạ. Ân xá là cách gọi chung cho các lệnh tha, gồm cả đại xá, khúc xá (tha trong một vùng) và giảm tội. Đại Việt sử ký toàn thư chép rất nhiều lần "đại xá" qua các triều; nhưng gần như lúc nào các tội thập ác cũng bị loại trừ, từ đó có câu "thập ác bất xá".

Các loại ân xá thời xưa

Một chiếu ân xá lớn thường không chỉ tha tội. Nó còn kèm các "ân" khác: miễn hoặc giảm thuế, xoá nợ thuế cũ, ban thưởng cho người già, cấp phẩm hàm cho người thọ, tha cho người phải đi lính, phu. Thời Nguyễn gọi chung các chiếu này là "ân chiếu", mỗi chiếu có nhiều điều khoản.

Khi nào vua ban đại xá

Các dịp thường gặp trong sử:

• Vua mới lên ngôi: mở đầu triều đại hoặc đời vua mới bằng ân huệ, để lòng dân hướng về.
• Đổi niên hiệu: mỗi niên hiệu mới là một "khởi đầu".
• Lập hoàng hậu, thái tử: việc vui của hoàng gia được chia cho thiên hạ.
• Mừng thọ vua hoặc thái hậu: nhất là các tuổi chẵn lớn.
• Thiên tai, nhật thực, hạn hán: theo quan niệm "thiên nhân cảm ứng", trời giáng điềm xấu là vì chính sự có chỗ sai, có người bị oan. Tha tội là một cách "sửa mình" trước trời.
• Thắng trận lớn, dẹp yên loạn: mừng thái bình, xoá bỏ những ràng buộc thời chiến.

Toàn thư chép "đại xá" nhiều đến mức người đọc có thể thấy gần như mỗi đời vua đều có vài lần. Điều này cho thấy đại xá là một phần của nghi lễ chính trị, không chỉ là chuyện pháp luật.

Lý Thánh Tông và những người tù mùa rét

Một trong những chuyện thường được nhắc khi nói về lòng thương phạm nhân là chuyện năm 1055 dưới triều Lý Thánh Tông, được Toàn thư ghi lại. Mùa đông năm ấy rất rét. Vua nói với các quan hầu, đại ý: ta ở trong cung, mặc áo ấm, sưởi lửa mà còn rét thế này, nghĩ đến người tù bị giam trong ngục, khổ sở vì gông cùm, chưa rõ phải trái, không đủ cơm ăn, không có áo che thân, có người vì gió rét mà chết, ta thật thương xót. Vua sai phát chăn chiếu cho tù, và mỗi ngày cho hai bữa ăn.

Đây không phải một lệnh đại xá, nhưng thể hiện cùng một tinh thần: người phạm tội vẫn là người, và nhiều người trong ngục còn chưa bị xử, chưa chắc đã có tội. Mười năm sau, năm 1065, cũng chính vua Thánh Tông khi xét án đã chỉ công chúa Động Thiên mà nói rằng ta yêu con ta cũng như lòng làm cha mẹ dân, rồi ra lệnh khoan giảm hình phạt.

Ai không được tha

Chiếu ân xá thường có câu loại trừ. Những tội hay bị loại gồm:

• Các tội thập ác: mưu phản, mưu đại nghịch, mưu bạn, ác nghịch, bất đạo, đại bất kính, bất hiếu, bất mục, bất nghĩa, nội loạn.
• Cố ý giết người: nhiều chiếu loại trừ tội này để bảo vệ quyền lợi gia đình nạn nhân.
• Quan lại tham nhũng nặng: tuỳ triều, có khi loại trừ để giữ nghiêm phép quan.
• Tội phạm sau ngày ra chiếu: ân xá chỉ tha những tội xảy ra trước, không phải giấy phép cho tương lai.

Thành ngữ "thập ác bất xá" sinh ra từ chính các câu loại trừ này.

Tranh luận: tha nhiều có tốt không

Từ thời cổ, các nhà tư tưởng đã tranh luận về ân xá. Một bên xem đây là lòng nhân của vua, là cách sửa những án oan, mở đường cho người lầm lỗi làm lại. Bên kia lo ngại rằng tha nhiều thì kẻ xấu không sợ, người bị hại thấy bất công.

• Nhà tư tưởng Vương Phù thời Đông Hán, trong sách Tiềm phu luận, có thiên "Thuật xá" phê phán việc ân xá quá thường xuyên, cho rằng nó khuyến khích người phạm tội.
• Gia Cát Lượng nhà Thục Hán được ghi lại là ít ban ân xá. Theo Hoa Dương quốc chí (được dẫn trong phần chú giải Tam quốc chí), ông cho rằng trị nước phải bằng đức lớn chứ không bằng ơn nhỏ.

Ở nước ta, các sử thần khi bình luận Toàn thư hay Cương mục đôi khi cũng chê những lần đại xá không đúng lúc. Nhưng nhìn chung, đại xá vẫn là truyền thống được mọi triều duy trì, vì nó gắn với hình ảnh ông vua nhân từ.

Ân xá và án oan

Có một mặt ít được nói: trong một hệ thống xét xử mà án oan không hiếm, đại xá có khi là lối thoát duy nhất cho người bị oan. Một người bị xử sai, kêu oan không được, có thể được ra tù nhờ một chiếu đại xá. Tuy không phải là "minh oan", nhưng nó chấm dứt nỗi khổ.

Ngược lại, việc ân xá cũng khác hẳn việc minh oan. Ân xá là tha cho người được xem là có tội. Minh oan, như Lê Thánh Tông làm với Nguyễn Trãi năm 1464, là thừa nhận người ấy vô tội. Phân biệt hai việc này giúp đọc sử chính xác hơn.

Bảng tóm tắt

Góc nhìn hôm nay

Ngày nay nhiều nước vẫn có ân xá, đặc xá theo luật, thường vào dịp lễ lớn. Ý tưởng từ hàng nghìn năm trước vẫn còn: cho người lầm lỗi một cơ hội làm lại, đồng thời giữ ranh giới với những tội nghiêm trọng nhất. Các điều kiện cụ thể do luật hiện hành quy định; muốn hiểu rõ trường hợp cụ thể, hãy hỏi luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền.

Muốn tìm hiểu thêm về lịch sử:

• Đại Việt sử ký toàn thư, phần nhà Lý: đọc các đoạn năm 1055 và 1065.
• Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ: có phần ghi các ân chiếu thời Nguyễn.
• Lịch triều hiến chương loại chí, Hình luật chí, của Phan Huy Chú: tổng kết chính sách hình luật qua các triều.