Đi kiện thời xưa thường bắt đầu từ làng, rồi mới lên công đường của tri huyện, tri phủ, và nếu vẫn chưa xong thì lên quan cấp trấn, tỉnh, cuối cùng là các cơ quan ở kinh đô. Người đi kiện phải có đơn viết bằng chữ Hán, đi đúng thứ bậc, chờ đợi nhiều ngày và tốn không ít tiền. Vì vậy dân gian có câu "vô phúc đáo tụng đình": nhà nào không có phúc mới phải đến cửa quan kiện tụng.
Bước đầu tiên: việc ở làng
Phần lớn tranh chấp nhỏ trong làng xưa không đến tai quan. Chuyện bờ ruộng, con gà, tiền nợ thường được người có uy tín trong làng đứng ra dàn xếp ở đình. Chỉ khi hoà giải không thành, hoặc việc lớn như án mạng, trộm cướp nặng, tranh chấp ruộng đất giữa hai làng, thì mới đưa lên quan. Phần hoà giải ở làng là một chủ đề riêng; bài này đi tiếp từ lúc lá đơn rời khỏi cổng làng.
Các cấp xử kiện
Tổ chức cụ thể thay đổi theo triều đại, nhưng nhìn chung việc kiện đi theo thứ bậc hành chính:
| Cấp | Người xử (thường gặp) | Loại việc |
|---|---|---|
| Làng, xã | Người đứng đầu làng, bô lão | Hoà giải việc nhỏ, lập biên bản ban đầu |
| Huyện | Tri huyện | Xử các việc thông thường, tranh chấp dân sự, tội nhẹ |
| Phủ | Tri phủ | Xét các việc huyện chưa xong, việc nặng hơn |
| Trấn, tỉnh | Thời Lê có Hiến ty; thời Nguyễn có Án sát sứ, Tổng đốc, Tuần phủ | Án lớn, án có kêu oan, án đáng tội nặng |
| Kinh đô | Bộ Hình, Đại lý tự, Ngự sử đài (thời Nguyễn: Tam pháp ty) | Án tử, án kêu oan cấp cao, án quan lại |
Tri huyện được gọi là "quan phụ mẫu", tức quan cha mẹ dân, vì là cấp quan gần dân nhất do triều đình bổ nhiệm. Với phần đông người dân, gương mặt của luật pháp chính là ông tri huyện.
Lá đơn: viết gì và ai viết
Đơn kiện thời xưa thường được gọi là đơn trạng, tố trạng. Một lá đơn cần có:
- Tên tuổi, quê quán người đứng đơn.
- Tên người bị kiện.
- Sự việc: chuyện gì, ở đâu, khi nào.
- Điều mình xin quan xét.
- Thường kèm theo giấy tờ như văn tự mua bán, giấy nợ, sổ địa bạ nếu là việc ruộng đất.
Đơn phải viết bằng chữ Hán, theo lối văn hành chính. Phần đông nông dân không biết chữ, nên phải nhờ người viết hộ: thầy đồ trong làng, người làm việc giấy tờ, hoặc những người chuyên làm nghề viết đơn. Từ đây nảy sinh một nghề riêng là "thầy kiện".
Đi kiện phải đúng thứ bậc
Luật xưa nhìn chung cấm "kiện vượt cấp", tức bỏ qua cấp dưới để kiện thẳng lên trên. Người kiện vượt cấp có thể bị phạt, trừ khi có lý do chính đáng như chính quan cấp dưới là người gây oan. Quy định này nhằm giữ trật tự hành chính, nhưng cũng làm khó người dân khi bị quan địa phương chèn ép. Các lối kêu oan đặc biệt như chuông, trống kêu oan hay dâng đơn khi xa giá vua đi qua là để chữa chỗ khó đó.
Luật xưa cũng phạt nặng người vu cáo: kiện sai sự thật để hại người thì phải chịu tội tương ứng với tội đã vu cho người khác. Điều này làm nhiều người e ngại khi đi kiện, sợ không chứng minh được thì chính mình mang tội.
Ở công đường
Công đường là nơi quan làm việc và xử kiện, thường nằm trong khu nha môn (huyện nha, phủ nha). Khi xử, quan ngồi trên, hai bên có nha lại ghi chép, người kiện và người bị kiện quỳ ở dưới trình bày. Quan hỏi hai bên, nghe nhân chứng, xem giấy tờ, có khi cho người đi khám tại chỗ (xem bờ ruộng, đo đất).
Lời khai được ghi lại, người khai phải điểm chỉ hoặc ký nhận. Quan xử xong thì ra văn bản phán quyết. Nếu một bên không phục, có thể kháng lên cấp trên, theo đúng thứ bậc.
Luật Lê, trong chương Đoán ngục của Quốc triều hình luật, có những quy định ràng buộc người xử: phải xử trong thời hạn, xử sai hay cố ý làm oan thì bị phạt. Trên giấy, quan cũng phải chịu luật. Thực tế thì tuỳ người.
Cái giá của việc đi kiện
Đi kiện xưa tốn kém về nhiều mặt:
- Thời gian: phải lên huyện, phủ nhiều lần, chờ đợi, bỏ việc đồng áng.
- Tiền bạc: tiền thuê viết đơn, tiền ăn ở dọc đường, và những khoản "lễ" không chính thức cho người làm việc ở nha môn.
- Quan hệ: kiện nhau là mất lòng cả họ, cả xóm.
Kho tục ngữ, ca dao phản ánh rất rõ những cái giá ấy:
- "Vô phúc đáo tụng đình": vô phúc mới phải đến chốn kiện tụng.
- "Một đời kiện, chín đời thù": kiện xong là thù truyền mấy đời.
- "Quan thấy kiện như kiến thấy mỡ": quan lại tham nhũng coi việc kiện là dịp kiếm chác.
- "Nén bạc đâm toạc tờ giấy": tiền bạc có thể làm sai lệch cả giấy tờ, lý lẽ.
- "Con kiến mà kiện củ khoai": người yếu kiện kẻ mạnh thì khó thắng.
Truyện Kiều của Nguyễn Du cũng có câu nổi tiếng về cảnh nhà Kiều bị bọn sai nha vu oan: "Một ngày lạ thói sai nha / Làm cho khốc hại chẳng qua vì tiền." Câu thơ gói trọn nỗi sợ của người dân trước bộ máy nha lại.
Mặt sáng: có quan tốt, có án công bằng
Không phải mọi vụ kiện xưa đều kết thúc bằng bất công. Sử và truyện dân gian vẫn ghi nhớ những vị quan xử án sáng suốt, thanh liêm, được dân lập đền thờ. Kho truyện cổ tích Việt cũng có nhiều chuyện quan xử kiện khéo léo, tìm ra sự thật bằng óc quan sát. Chính vì người xưa sợ quan tham nên họ trân trọng quan thanh liêm đến thế.
Góc nhìn hôm nay
Đọc chuyện đi kiện xưa giúp hiểu vì sao người Việt có thói quen "dĩ hoà vi quý", ưu tiên hoà giải trước khi ra cửa quan. Thói quen ấy có mặt tốt: giữ tình làng nghĩa xóm, tiết kiệm công sức. Nhưng nó cũng có mặt trái: người yếu thế có khi chịu thiệt để tránh phiền.
Ngày nay, thủ tục giải quyết tranh chấp đã khác hẳn. Nếu gặp việc cần pháp luật can thiệp, hãy hỏi luật sư hoặc UBND xã, phường nơi mình sống để được hướng dẫn đúng thủ tục hiện hành.
Muốn tìm hiểu thêm về đi kiện thời xưa:
- Quốc triều hình luật, các chương Đấu tụng và Đoán ngục.
- Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, có phần về việc kiện tụng và cách người xưa xử sự.
- Truyện Kiều, đoạn gia biến, để thấy cảnh nha lại qua con mắt một nhà thơ lớn.
- Văn Miếu Xích Đằng và khu phố Hiến (Hưng Yên): nơi gắn với trấn Sơn Nam xưa, giúp hình dung một trung tâm hành chính cấp trấn.
Câu hỏi thường gặp
Vô phúc đáo tụng đình nghĩa là gì?
Câu này nghĩa là nhà nào vô phúc mới phải đến cửa quan kiện tụng. Nó phản ánh việc đi kiện thời xưa rất tốn kém tiền bạc, thời gian và dễ gặp nha lại sách nhiễu.
Thời xưa đi kiện ở đâu?
Việc nhỏ thường được hoà giải ở làng. Nếu không xong, người dân làm đơn lên tri huyện, rồi tri phủ, quan cấp trấn hoặc tỉnh, và cuối cùng là các cơ quan ở kinh đô như bộ Hình, Đại lý tự, Tam pháp ty thời Nguyễn.
Quan phụ mẫu là ai?
Quan phụ mẫu là cách gọi tri huyện, tri phủ, những viên quan cai trị gần dân nhất, với ý quan như cha mẹ của dân. Với phần đông người dân, họ là gương mặt của luật pháp.
Kiện vượt cấp thời xưa có bị phạt không?
Luật xưa nhìn chung cấm kiện vượt cấp, tức bỏ qua cấp dưới để kiện thẳng lên trên, và người vi phạm có thể bị phạt. Ngoại lệ là các lối kêu oan đặc biệt như chuông, trống kêu oan hoặc khi chính quan cấp dưới là người gây oan.
Đơn kiện thời xưa viết bằng chữ gì?
Đơn kiện thời xưa viết bằng chữ Hán theo lối văn hành chính. Vì phần đông người dân không biết chữ, họ phải nhờ thầy đồ hoặc người chuyên viết đơn, từ đó hình thành nghề thầy kiện.
