Hình phạt của làng Việt xưa gồm phạt tiền, phạt lễ vật, tước chỗ ngồi trong đình, bêu riếu trước dân làng và nặng nhất là đuổi khỏi làng. Nhìn từ hôm nay, các hình phạt ấy có mặt đáng nể là giữ được trật tự mà không cần nhà giam, nhưng cũng có mặt đáng sợ là dễ xúc phạm nhân phẩm và dồn người yếu thế vào đường cùng. Pháp luật hiện nay không cho thôn xóm tự đặt hình phạt.
Làng phạt những gì: nhìn lại một lượt
Các hình phạt của làng có thể xếp thành bốn nhóm, từ nhẹ đến nặng. Bảng dưới đây tóm tắt, không đi vào chi tiết nghi thức.
| Nhóm | Ví dụ | Thứ bị lấy đi |
|---|---|---|
| Vật chất | Phạt tiền, nộp lợn, rượu, gạch | Của cải |
| Vị trí trong làng | Mất chỗ ngồi chiếu trong đình, bị lột chức dịch | Tiếng nói và địa vị |
| Danh dự | Bắt xin lỗi trước làng, bêu riếu | Thể diện |
| Thành viên | Làng không nhìn nhận, đuổi khỏi làng | Chỗ dựa cộng đồng |
Cách phạt bằng tiền và lễ vật đã có bài riêng về phạt vạ. Bài này đi vào câu hỏi khác: nên đánh giá những hình phạt ấy thế nào.
Vì sao lệ làng có hiệu lực mà không cần nhà giam
Làng không có lính, không có ngục. Vậy mà lệ làng được tuân theo khá nghiêm suốt nhiều thế kỷ. Lý do nằm ở cấu trúc của làng:
- Mọi người phụ thuộc vào nhau. Cấy gặt, đắp đê, cưới xin, ma chay đều cần cả xóm. Bị làng quay lưng là mất chỗ dựa sống còn.
- Danh dự gắn với cả họ. Một người phạm lỗi làm xấu mặt cả dòng họ, nên chính họ hàng sẽ ép người ấy sửa.
- Không có chỗ để trốn. Rời làng là thành dân ngụ cư ở nơi khác, chịu thiệt đủ đường.
Nhà xã hội học người Úc John Braithwaite, trong cuốn Crime, Shame and Reintegration (1989), phân biệt hai kiểu làm xấu hổ: kiểu "kỳ thị", đẩy người phạm lỗi ra rìa vĩnh viễn, và kiểu "tái hoà nhập", chê trách hành vi nhưng mở đường cho người đó quay lại. Theo ông, kiểu thứ hai giảm tái phạm, kiểu thứ nhất làm tăng. Lệ làng Việt có cả hai: phạt rồi làm lễ tạ, ăn cỗ chung là tái hoà nhập; đuổi khỏi làng, bêu riếu là kỳ thị.
Mặt đáng nể
Giải quyết tại chỗ, nhanh và rẻ
Một vụ va chạm nhỏ được xử ngay trong làng, không ai phải đi xa, không mất mùa vụ. Với người làm ruộng, đó là lợi thế lớn so với đi kiện lên quan.
Hướng tới hàn gắn
Nhiều hình phạt kết thúc bằng một nghi thức chung: lễ tạ thần, mâm cỗ. Người phạm lỗi "trả nợ" cho cộng đồng rồi được coi như xong chuyện. Ý tưởng này rất gần với cái mà giới nghiên cứu gọi là công lý phục hồi, tức là tập trung sửa chữa thiệt hại và hàn gắn quan hệ hơn là trừng trị. Howard Zehr, người hay được nhắc là một trong những người đặt nền cho khái niệm này, trình bày nó trong cuốn Changing Lenses (1990).
Ích chung
Kiểu phạt nộp gạch lát đường, nộp vôi sửa đình biến lỗi lầm thành thứ có ích cho mọi người.
Mặt đáng sợ
Xúc phạm nhân phẩm
Một số hình thức bêu riếu công khai ngày nay bị coi là làm nhục con người. Người bị bêu không chỉ chịu hình phạt một lần mà mang vết suốt đời, con cái cũng bị nhắc lại.
Nặng với người yếu, nhẹ với người mạnh
Cùng một lỗi, nhà có thế có thể xin giảm, nhà nghèo phải bán ruộng nộp vạ. Ngô Tất Tố trong Việc làng và Nguyễn Công Hoan trong nhiều truyện ngắn đã ghi lại những cảnh như thế. Phụ nữ chịu phần nặng hơn trong các lệ liên quan đến chuyện trai gái, một bất công được các nhà nghiên cứu sau này nhấn mạnh.
Không có đường kêu
Người bị làng phạt oan khó kêu ai, vì người xử cũng chính là những người đứng đầu làng. Muốn kêu lên quan thì tốn kém và dễ bị trù.
Làng Việt và những nơi khác trên thế giới
Hình phạt dựa vào sự xấu hổ của cộng đồng không phải của riêng người Việt. Nhiều thị trấn châu Âu và thuộc địa ở Bắc Mỹ thời trước dùng các hình thức trưng người phạm lỗi ra nơi công cộng. Tiểu thuyết The Scarlet Letter (Chữ A màu đỏ, 1850) của Nathaniel Hawthorne lấy bối cảnh một cộng đồng Thanh giáo ở Boston thế kỷ 17, kể về người phụ nữ phải mang dấu hiệu xấu hổ trên áo. Cuốn sách được đọc như lời phê phán sự tàn nhẫn của cộng đồng khi tự cho mình quyền phán xét.
Điểm chung giữa các nơi: trong cộng đồng nhỏ, sự xấu hổ là công cụ mạnh nhất. Điểm khác: ở đâu luật nước càng mạnh, có toà án, có quyền con người được bảo vệ, thì hình phạt cộng đồng càng lùi lại.
Pháp luật hôm nay nói gì
Ở Việt Nam hiện nay, quyền xử phạt thuộc về cơ quan nhà nước có thẩm quyền, theo pháp luật. Hương ước, quy ước của thôn, tổ dân phố vẫn được khuyến khích xây dựng, nhưng phải phù hợp pháp luật: không được đặt ra hình phạt, không được đặt khoản phạt tiền thay cơ quan nhà nước, không được xúc phạm danh dự, nhân phẩm của ai. Danh dự, nhân phẩm được Hiến pháp bảo vệ.
Điều này không có nghĩa là cộng đồng bất lực. Quy ước vẫn có thể dùng hình thức nhắc nhở, góp ý, biểu dương người tốt, và nhờ tổ hoà giải giúp các bên tự thoả thuận. Ai thấy mình bị "phạt kiểu lệ làng" trái pháp luật có thể hỏi UBND xã, phường hoặc luật sư.
Góc nhìn hôm nay: giữ gì, bỏ gì
Nhìn lại hình phạt làng, có thể rút ra một bảng giữ – bỏ khá rõ:
- Giữ: ý tưởng xử việc nhỏ sớm, tại chỗ; người gây thiệt hại thì sửa chữa thiệt hại; kết thúc bằng hàn gắn chứ không bằng thù hằn.
- Bỏ: làm nhục công khai; phạt theo thế lực; gán tội cho cả gia đình; phạt chuyện đời tư.
Mạng xã hội hôm nay đôi khi tái hiện chính những mặt xấu của lệ làng: một đoạn video ngắn, cả cộng đồng mạng "bêu" một người mà không cần nghe họ nói, không có đường kêu, không có lúc kết thúc. Hiểu hình phạt làng xưa giúp ta nhận ra sự tàn nhẫn ấy và dừng tay trước khi chia sẻ.
Muốn đọc thêm: Việc làng (Ngô Tất Tố), Việt Nam phong tục (Phan Kế Bính), các truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan về nông thôn; và nếu đọc được tiếng Anh, Changing Lenses của Howard Zehr về công lý phục hồi.
Câu hỏi thường gặp
Làng xưa có những hình phạt nào?
Có bốn nhóm chính: phạt tiền và lễ vật; tước chỗ ngồi trong đình hoặc chức dịch; bắt xin lỗi, bêu riếu trước làng; và nặng nhất là làng không nhìn nhận hoặc đuổi khỏi làng. Mức độ khác nhau tuỳ hương ước từng làng.
Vì sao lệ làng có hiệu lực dù làng không có nhà giam?
Vì người làng phụ thuộc lẫn nhau trong làm ăn, cưới xin, ma chay, và danh dự gắn với cả dòng họ. Bị làng quay lưng là mất chỗ dựa sống còn, nên áp lực cộng đồng thay cho cưỡng chế.
Hình phạt làng có điểm gì tốt?
Nó xử việc nhỏ nhanh, rẻ, tại chỗ, và nhiều khi kết thúc bằng hàn gắn như lễ tạ thần, ăn cỗ chung. Ý tưởng sửa chữa thiệt hại cho cộng đồng gần với cái mà ngày nay gọi là công lý phục hồi.
Hình phạt làng bị phê phán vì sao?
Vì nhiều hình thức làm nhục công khai xúc phạm nhân phẩm, mức phạt thường nặng với người nghèo và phụ nữ, nhẹ với nhà có thế, và người bị phạt oan khó có đường kêu. Văn học hiện thực như Việc làng đã ghi lại mặt trái này.
Ngày nay thôn xóm có được tự đặt hình phạt không?
Không. Quyền xử phạt thuộc cơ quan nhà nước theo pháp luật. Quy ước thôn, tổ dân phố chỉ được nhắc nhở, góp ý, biểu dương, và không được xúc phạm danh dự, nhân phẩm ai. Có vướng mắc thì hỏi UBND xã, phường hoặc luật sư.
