Hương ước của làng Việt xưa không chỉ quy định tế lễ và ngôi thứ. Phần lớn bản còn lại đều dành nhiều điều cho việc giữ yên làng: phạt người trộm hoa màu, gà vịt; cấm hoặc hạn chế cờ bạc; phạt kẻ say rượu gây gổ, chửi bới nơi đình trung. Mức phạt thường là tiền, lễ vật hoặc mất chỗ ngồi trong làng, còn việc nặng thì làng phải giải lên quan theo luật nước.
Vì sao hương ước lo chuyện trật tự trước tiên
Làng xưa là một cộng đồng nhỏ, sống dựa vào ruộng lúa, vườn tược và chuồng trại. Một đêm mất trộm mấy luống khoai, một đàn trâu thả rông phá ruộng mạ, một trận ẩu đả sau bữa rượu, đều có thể kéo theo cả chuỗi thù hằn giữa các nhà, các họ. Quan huyện ở xa, việc nhỏ không thể chuyện gì cũng đưa lên công đường. Vì thế làng tự đặt lệ để ngăn trước và xử sau.
Các nhà nghiên cứu hương ước như Bùi Xuân Đính nhận xét rằng trong cấu trúc một bản lệ làng, nhóm điều khoản về an ninh, trật tự và bảo vệ sản xuất luôn chiếm phần đáng kể, bên cạnh nhóm về tế tự, khao vọng, cưới xin, ma chay. Bộ sưu tập Hương ước cổ Hà Tây (Bảo tàng tổng hợp Hà Tây công bố đầu thập niên 1990) cho thấy rõ điều này: làng nào cũng có điều về trộm cắp, nhiều làng có điều về cờ bạc và rượu chè.
Cần nói trước một điều: lệ mỗi làng mỗi khác. Mức phạt, lễ vật, cách xử của làng này không giống làng bên. Những gì kể dưới đây là các khuôn mẫu hay gặp, không phải một bộ luật chung.
Lệ về trộm cắp: giữ của chung và của riêng
Trộm hoa màu, trộm vặt
Thứ hay bị lấy nhất ở làng là sản vật ngoài đồng: lúa sắp gặt, ngô, khoai, rau, cau, mít, cá trong ao. Nhiều hương ước có điều phạt người bắt quả tang hái trộm hoa màu, thường bằng tiền và bắt bồi thường cho chủ. Có làng phân biệt người lớn với trẻ con: trẻ hái quả vặt thì cha mẹ phải chịu phạt nhẹ và nhận lỗi với chủ vườn.
Lệ còn chú ý cả của chung. Ruộng công, ao làng, cây trên bờ đê, gạch đá xây đình đều là tài sản của cả làng. Người lấy của chung bị coi nặng hơn, vì đó là "ăn của làng".
Người phát hiện và người chứa chấp
Một mẫu điều khoản khá phổ biến là thưởng cho người phát giác hoặc bắt được kẻ gian, để dân không làm ngơ. Ngược lại, nhà nào chứa chấp người lạ có hành tích khả nghi, hoặc che giấu của gian, cũng có thể bị làng phạt. Ý đồ rõ ràng: biến việc giữ làng thành việc của mọi nhà.
Việc nặng thì giải lên quan
Làng chỉ được xử những việc nhỏ. Những vụ trộm lớn, có người bị thương, có tang vật giá trị, thì theo luật triều đình phải giải lên quan huyện. Quốc triều hình luật thời Lê và Hoàng Việt luật lệ thời Nguyễn đều có chương riêng về đạo tặc; làng không có quyền thay quan định tội nặng. Lệ làng vì thế thường ghi: việc nào quá sức làng thì trình quan sở tại.
Lệ về cờ bạc: cấm quanh năm, nới dịp Tết
Cờ bạc bị luật nước cấm từ sớm, và hương ước nhắc lại lệnh cấm ấy theo cách của làng. Lý do được nêu thẳng: cờ bạc làm khánh kiệt gia sản, sinh trộm cắp, sinh đánh nhau. Người tổ chức sòng bạc và người đánh bạc đều có thể bị phạt; nhà cho mượn chỗ đánh cũng chịu liên đới.
Điều đáng chú ý là không ít làng nới lệ trong mấy ngày đầu xuân, khi dân làng chơi vui ở sân đình. Đó là tục lệ chứ không phải lỗ hổng: làng chấp nhận một khoảng vui chơi có giới hạn về thời gian và nơi chốn, còn ngoài khoảng ấy thì cấm. Mức độ nới cụ thể khác nhau tuỳ làng, nên không thể nói chung là "làng xưa cho đánh bạc ngày Tết".
Phan Kế Bính trong Việt Nam phong tục (in thành sách năm 1915) phê phán thói cờ bạc ở thôn quê như một tệ lâu đời, cho thấy lệ cấm trên giấy và thói quen ngoài đời không phải lúc nào cũng khớp nhau.
Lệ về rượu chè và gây gổ
Rượu có mặt trong hầu hết việc làng: tế lễ, khao vọng, cưới xin, ma chay. Hương ước không cấm uống rượu, mà nhắm vào hậu quả của nó. Các điều hay gặp:
- Phạt người say rượu chửi bới, gây sự nơi đình trung khi làng đang họp hoặc tế lễ. Đình là chốn tôn nghiêm, làm loạn ở đó bị coi là xúc phạm cả thần lẫn làng.
- Phạt người cãi nhau, đánh nhau ngoài đường làng, nặng nhẹ theo việc có gây thương tích hay không. Có thương tích thì thường phải trình quan.
- Phạt người buông lời xúc phạm bậc cao tuổi, người có chức sắc trong làng.
Nhiều nhà nghiên cứu chỉ ra một nghịch lý: chính lệ khao vọng, ăn uống tràn lan của làng lại là nơi sinh ra say sưa. Về sau, đợt hương ước cải lương thời Pháp (Bắc Kỳ từ năm 1921) đã ghi rõ chủ trương giảm bớt cỗ bàn, khao vọng.
Bảng tóm tắt: lỗi, cách phạt và nơi xử
| Loại lỗi | Cách làng thường xử | Khi nào lên quan |
|---|---|---|
| Hái trộm hoa màu, trộm vặt | Bồi thường cho chủ, nộp phạt tiền hoặc lễ vật | Khi của lớn, tái phạm nhiều lần |
| Lấy của chung (cây, gạch, cá ao làng) | Phạt nặng hơn của riêng, bắt hoàn trả | Khi giá trị lớn |
| Cờ bạc ngoài dịp cho phép | Phạt người đánh và người cho mượn chỗ | Khi tụ tập thành sòng lớn |
| Say rượu làm loạn nơi đình | Phạt tiền, lễ tạ thần, có thể mất chỗ ngồi | Hiếm khi |
| Ẩu đả | Phạt, bắt xin lỗi, chịu tiền thuốc | Khi có thương tích nặng |
Bảng trên là khuôn mẫu chung rút từ nhiều bản hương ước, không phải lệ của một làng cụ thể.
Lệ làng mạnh ở đâu, yếu ở đâu
Điểm mạnh
Lệ làng hiệu quả nhờ một thứ mà quan huyện không có: mọi người biết mặt nhau. Người phạm lệ không chỉ mất tiền mà mất thể diện trước họ hàng, láng giềng. Ở một cộng đồng nơi con cái lớn lên, dựng vợ gả chồng, rồi già đi trong cùng một làng, mất thể diện là cái giá lớn. Lệ làng còn linh hoạt: hoà giải được thì hoà giải, phạt nhẹ được thì phạt nhẹ, người phạm lỗi có đường quay lại.
Điểm yếu
Mặt trái cũng từ đó mà ra. Người nắm việc làng có thể thiên vị họ mình, nặng tay với nhà nghèo, với dân ngụ cư. Tiền phạt nhiều khi biến thành cỗ bàn cho kỳ mục. Ngô Tất Tố trong phóng sự Việc làng (in thành sách năm 1941) kể lại không ít cảnh lệ làng thành gánh nặng cho người dân nghèo. Cũng vì thế mà câu "phép vua thua lệ làng" vừa có nghĩa tự hào về quyền tự quản, vừa có nghĩa than phiền.
Góc nhìn hôm nay
Điều còn lại có giá trị từ những điều khoản cũ không phải mức phạt, mà là cách nghĩ: giữ an ninh là việc của cả cộng đồng, người phát hiện điều bất thường nên lên tiếng, việc nhỏ nên giải quyết sớm trước khi thành thù. Các bản quy ước thôn, tổ dân phố ngày nay vẫn có những điều về giữ trật tự, không cờ bạc, không gây gổ, nhưng chỉ ở mức nhắc nhở, vận động, và không được trái pháp luật.
Ngày nay, gặp trộm cắp hay ẩu đả thì không "xử theo lệ" nữa: báo công an xã, phường hoặc gọi 113 khi khẩn cấp, giữ an toàn cho bản thân trước. Những việc tranh chấp nhỏ giữa hàng xóm có thể nhờ tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố.
Muốn đọc hương ước thật: tìm Hương ước cổ Hà Tây, Hương ước Nghệ An (Ninh Viết Giao sưu tầm), các công trình của Bùi Xuân Đính về hương ước và quản lý làng xã. Kho bản gốc chữ Hán Nôm lớn nhất nằm ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Hà Nội). Nhiều đình làng còn lưu bản sao lệ làng hoặc bia khắc lệ, có thể hỏi các cụ trong ban quản lý di tích.
Câu hỏi thường gặp
Hương ước xưa phạt người trộm cắp thế nào?
Với trộm vặt như hái trộm hoa màu, gà vịt, làng thường bắt bồi thường cho chủ và nộp phạt bằng tiền hoặc lễ vật. Lấy của chung bị phạt nặng hơn của riêng. Vụ trộm lớn hay có người bị thương thì làng phải giải lên quan huyện xử theo luật nước.
Làng xưa có cho đánh bạc ngày Tết không?
Luật nước và hầu hết hương ước cấm cờ bạc. Một số làng nới lệ trong mấy ngày đầu xuân, chỉ ở nơi và thời gian nhất định. Mức nới khác nhau tuỳ làng nên không thể nói chung là làng nào cũng cho phép.
Vì sao hương ước phạt người say rượu ở đình nặng hơn?
Đình là nơi thờ thành hoàng và họp việc làng, được coi là chốn tôn nghiêm. Làm loạn ở đình bị coi là xúc phạm cả thần lẫn cộng đồng, nên ngoài tiền phạt, nhiều làng bắt làm lễ tạ hoặc cho mất chỗ ngồi trong đình một thời gian.
Lệ làng có được xử án nặng không?
Không. Làng chỉ được xử các việc nhỏ và hoà giải. Những tội nặng thuộc thẩm quyền quan lại theo Quốc triều hình luật thời Lê hay Hoàng Việt luật lệ thời Nguyễn. Hương ước thường tự ghi rõ việc nào quá sức làng thì trình quan.
Đọc hương ước cổ ở đâu?
Bản gốc chữ Hán Nôm lưu nhiều nhất ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Bản dịch dễ tìm có Hương ước cổ Hà Tây, Hương ước Nghệ An và các sách nghiên cứu của Bùi Xuân Đính. Nhiều đình làng cũng còn lưu bản sao lệ làng.
