Lệ nộp cheo là gì: cưới vợ phải trình làng, cheo nội và cheo ngoại

Nộp cheo là lệ của làng Việt xưa: nhà trai khi cưới vợ phải nộp cho làng bên gái một khoản tiền hoặc vật, gọi là tiền cheo, để làng công nhận cuộc hôn nhân. Nộp xong, làng cấp "giấy cheo" hoặc ghi vào sổ, coi như hai người đã thành vợ chồng trước cộng đồng. Lấy người cùng làng nộp cheo nội, lấy người làng khác nộp cheo ngoại, thường nặng hơn.

Cheo là gì và vì sao phải nộp

Trong làng xưa, đám cưới không chỉ là việc của hai gia đình. Cô gái là người của làng, có tên trong mối quan hệ làng xóm; khi về nhà chồng, nhất là khi về làng khác, làng mất đi một thành viên. Tiền cheo vì thế mang hai nghĩa: một khoản đóng góp cho quỹ chung, và một nghi thức "trình làng" để cuộc hôn nhân được thừa nhận.

Câu ca dao còn quen đến hôm nay nói rõ tinh thần ấy:

Nuôi lợn thì phải vớt bèo,

Lấy vợ thì phải nộp cheo cho làng.

Đặt việc nộp cheo ngang hàng với vớt bèo nuôi lợn, người xưa coi nó là việc hiển nhiên, không thể bỏ. Một cuộc hôn nhân không nộp cheo thì trong mắt làng chưa trọn vẹn: con cái sinh ra có thể bị dị nghị, người vợ chưa được nhìn nhận đầy đủ.

Cheo nội và cheo ngoại

Phan Kế Bính trong Việt Nam phong tục mô tả lệ cheo khá kỹ. Theo đó và theo nhiều bản hương ước đã công bố, có thể phân biệt:

Mức cụ thể thay đổi rất nhiều theo làng và thời. Có làng định bằng tiền, có làng định bằng vật như mâm trầu, vò rượu, hoặc một số gạch để lát ngõ, lát sân đình. Lối nộp gạch được nhiều người nhắc đến, vì nó để lại dấu vết cụ thể: những con đường gạch trong một số làng cổ được kể là có phần lát bằng gạch cheo.

Thủ tục nộp cheo diễn ra thế nào

Không có một thủ tục chung cho cả nước, nhưng trình tự thường thấy gồm:

1. Thông báo với làng. Sau lễ hỏi hoặc trước lễ cưới, nhà trai cùng nhà gái báo với lý trưởng hoặc người phụ trách việc làng.
2. Nộp tiền, vật. Nộp theo mức hương ước định, có khi kèm trầu cau để trình.
3. Nhận giấy cheo. Làng cấp một tờ giấy biên nhận, gọi là giấy cheo hay văn cheo, hoặc ghi vào sổ của làng.
4. Cưới. Từ đó đám cưới được làng coi là hợp lệ.

Giấy cheo là một loại giấy tờ quý trong nhà, có thể đem ra làm bằng khi có tranh chấp về hôn nhân, gia tài, con cái. Trong điều kiện chưa có sổ hộ tịch như ngày nay, nó đóng vai trò gần như giấy chứng nhận kết hôn ở cấp làng.

Người ta có trốn cheo không

Có, và lệ làng có cách đối phó. Nhà nào cưới mà không nộp cheo có thể bị làng phạt vạ, hoặc bị dị nghị, không được làng giúp trong các việc hiếu hỉ sau này. Với cheo ngoại, có làng còn để trai làng "chăng dây" hay làm khó đám rước dâu đi qua cổng làng, đến khi nhà trai nộp đủ mới cho đi. Tục chăng dây có nhiều dạng, có nơi chỉ là trêu đùa xin chút tiền mừng, có nơi gắn thật với việc đòi cheo; không nên nhập hai thứ làm một.

Có những trường hợp nhà nghèo không đủ tiền cheo, phải nợ làng hoặc lùi đám cưới. Phần này cho thấy một mặt nặng nề của lệ cheo: một khoản tưởng nhỏ với nhà khá lại là gánh lớn với nhà nghèo.

Nộp cheo trong luật nước và thời Pháp

Luật triều đình xưa có quy định riêng về hôn nhân: Quốc triều hình luật thời Lê có các điều về sính lễ, về những trường hợp cấm kết hôn, về ly hôn; Hoàng Việt luật lệ thời Nguyễn cũng có chương hôn nhân. Lệ cheo thì là tục của làng, không phải điều luật của nước. Hai tầng này cùng tồn tại: luật nước định đúng sai, lệ làng định sự thừa nhận của cộng đồng.

Thời Pháp thuộc, chính quyền thuộc địa đưa vào việc đăng ký hộ tịch (khai sinh, khai tử, giá thú) ở cấp làng. Sổ giá thú dần thay chức năng làm bằng của giấy cheo. Đợt cải lương hương chính ở Bắc Kỳ từ năm 1921 cũng hướng tới việc ghi chép thu chi minh bạch, trong đó có các khoản như tiền cheo. Lệ cheo không biến mất ngay, nhưng ý nghĩa pháp lý của nó yếu dần.

Tiền cheo được dùng vào việc gì

Về nguyên tắc, tiền cheo nhập vào quỹ chung của làng như các khoản đóng góp khác. Những việc hay được nhắc tới là lát gạch đường làng, ngõ xóm, sửa sang đình, chùa, mua sắm đồ tế lễ. Ở những làng nộp cheo bằng gạch, khoản đóng góp ấy hiện ra ngay trước mắt mọi người: mỗi đám cưới thêm một đoạn ngõ được lát. Cách làm này khiến lệ cheo được dân làng chấp nhận khá tự nhiên, vì ai cũng thấy thứ mình nộp đi đâu.

Ở những làng khác, tiền cheo có khi được dùng làm cỗ cho các bậc kỳ mục trong buổi nhận cheo, hoặc tiêu vào những khoản không rõ ràng. Đây là chỗ lệ cheo bị phê phán cùng với các khoản thu khác của làng. Khi chính quyền thời Pháp buộc các làng ở Bắc Kỳ ghi thu chi vào sổ, một phần mục đích là làm rõ những khoản như thế. Vì mỗi làng một lệ, không thể nói chung tiền cheo ở đâu cũng được dùng tốt hay ở đâu cũng bị tiêu sai; điều chắc chắn là người làng nào cũng biết rõ lệ cheo làng mình và hay đem ra so với làng bên.

Lệ cheo nói gì về làng Việt

Nhìn từ hôm nay, lệ nộp cheo cho thấy mấy điều về làng xưa:

• Hôn nhân là việc cộng đồng. Một đám cưới làm thay đổi quan hệ giữa các họ, các làng, nên làng muốn được biết và được "trình".
• Làng khép kín. Cheo ngoại nặng hơn cheo nội phản ánh tâm lý giữ người, giữ của trong làng.
• Quỹ chung được nuôi bằng nhiều khoản nhỏ. Tiền cheo cùng tiền phạt vạ, tiền khao vọng là nguồn để làng sửa đình, làm đường.
• Giấy tờ có từ rất sớm. Giấy cheo là một trong những loại giấy tờ dân sự mà người dân thường phải giữ.

Góc nhìn hôm nay

Ngày nay, hôn nhân chỉ được pháp luật công nhận khi đăng ký kết hôn tại UBND xã, phường; nộp cheo không còn giá trị pháp lý và không ai được ép nộp. Ở một số làng quê, tục xin chút tiền mừng khi đám rước dâu đi qua vẫn còn dưới dạng vui vẻ, như một lời chúc. Nếu ở đâu đó còn đòi khoản tiền mang tính bắt buộc, có thể hỏi UBND xã, phường.

Còn câu ca dao "lấy vợ thì phải nộp cheo cho làng" vẫn được nhắc như một bài học nhẹ nhàng: cuộc hôn nhân tốt là cuộc hôn nhân được người thân, xóm giềng biết và chúc phúc.

Muốn đọc thêm: Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (phần hôn nhân), các bản hương ước đã dịch, và những nghiên cứu về hôn nhân gia đình trong luật Hồng Đức.