Hoà giải ở làng xưa: việc nhỏ xử ở đình, việc lớn mới lên quan

Ở làng Việt xưa, phần lớn va chạm giữa các nhà được giải quyết ngay trong làng: trước hết trong họ, rồi đến các bậc kỳ mục họp ở đình. Chỉ khi hoà giải không xong, hoặc việc thuộc loại nặng mà luật nước buộc quan xử, đương sự mới làm đơn lên quan huyện. Lối "việc nhỏ xử ở đình, việc lớn mới lên quan" vừa tiết kiệm, vừa giữ được tình làng nghĩa xóm.

Ba tầng hoà giải trước khi tới cửa quan

Có thể hình dung đường đi của một vụ va chạm ở làng xưa như ba bậc thang. Không phải làng nào cũng đi đủ ba bậc, nhưng đây là khuôn chung mà các tài liệu dân tộc học như Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính hay Việt Nam văn hoá sử cương của Đào Duy Anh mô tả.

Về các chức dịch trong làng như tiên chỉ, kỳ mục, lý trưởng, đó là một đề tài riêng của tổ chức làng xã; ở đây chỉ cần biết họ là những người được làng giao quyền nói lời cuối trong việc chung.

Vì sao người xưa ngại lên quan

Câu "vô phúc đáo tụng đình" (không có phúc mới phải đến cửa quan kiện tụng) được người Việt nhắc suốt nhiều thế kỷ. Đằng sau câu ấy là mấy lý do rất thực tế:

• Tốn kém. Đi kiện phải viết đơn, nhờ người biết chữ, đi lại nhiều ngày, lo lót đủ thứ. Một vụ tranh chấp vài sào ruộng có khi tiêu tốn hơn giá trị chính mảnh ruộng.
• Kéo dài. Công đường xử theo thủ tục, phải đòi chứng, đòi giấy tờ. Mùa vụ không chờ người đi kiện.
• Mất tình. Kiện nhau lên quan là chuyện công khai, hai nhà khó còn nhìn mặt nhau. Ở làng, con cháu hai bên còn phải sống cạnh nhau nhiều đời.
• Rủi ro. Lên quan rồi thì cả người đi kiện cũng có thể bị xét lỗi, nhất là khi đơn sai sự thật. Luật xưa có điều phạt người vu cáo.

Triều đình cũng không muốn công đường ngập việc vặt. Các bộ luật xưa và lời huấn dụ của nhiều đời vua đều khuyên dân hoà mục, nhường nhịn, bớt kiện tụng. Hoà giải trong làng vì thế được cả hai phía, nhà nước lẫn dân làng, cùng ủng hộ.

Một buổi hoà giải ở đình diễn ra thế nào

Không có biên bản chuẩn nào cho mọi làng, nhưng các mô tả về sau cho thấy một trình tự khá quen thuộc.

1. Trình làng. Một bên đến nhà lý trưởng hoặc người đứng đầu kỳ mục, kể việc, xin làng phân xử. Có làng yêu cầu kèm chút lễ trầu rượu khi trình việc.
2. Gọi hai bên. Làng định ngày, thường gắn với buổi họp việc làng ở đình, cho gọi cả hai bên cùng người làm chứng.
3. Nghe và hỏi. Mỗi bên trình bày. Các bậc kỳ mục hỏi lại, đối chiếu với điều mọi người trong làng đều biết: ruộng này xưa của ai, bờ ao này đắp từ năm nào.
4. Phân xử. Làng đưa ra cách giải quyết: chia lại, bồi thường, xin lỗi, có khi kèm phạt vạ nếu một bên phạm lệ.
5. Chịu lời. Hai bên nhận lời phân xử. Với việc quan trọng, có làng lập giấy cam kết, có chữ ký hoặc điểm chỉ của đương sự và người làm chứng.

Sức mạnh của buổi hoà giải không nằm ở cưỡng chế, vì làng không có nhà giam hay lính. Nó nằm ở chỗ cả làng cùng chứng kiến. Ai trở mặt sau khi đã chịu lời trước đình sẽ mang tiếng "nói một đằng làm một nẻo" với cả cộng đồng.

Những việc làng không được tự xử

Lệ làng mạnh nhưng không đứng trên luật nước. Các việc như giết người, gây thương tích nặng, cướp của, các tội trong nhóm Thập ác, theo Quốc triều hình luật thời Lê và Hoàng Việt luật lệ thời Nguyễn, thuộc quyền quan lại. Làng mà ỉm đi hoặc tự xử những việc ấy thì chức dịch có thể bị quan bắt tội.

Cũng có những việc dân sự mà làng hoà giải không xong, ví dụ tranh chấp ruộng đất giữa hai làng, hay hai họ lớn cùng một làng. Khi đó, hoặc đưa lên quan, hoặc mời người có uy tín từ bên ngoài làm trung gian. Tư liệu thời Lê như Hồng Đức thiện chính thư gom nhiều quy định và lệnh chỉ về ruộng đất, thừa kế, hôn nhân, cho thấy những việc ấy thường xuyên phải đến tay quan chứ không phải lúc nào làng cũng tự lo xong.

Hoà giải ở làng có công bằng không

Câu trả lời thật thà là: tuỳ làng, tuỳ người. Một buổi hoà giải có kỳ mục ngay thẳng thì vừa nhanh, vừa thấu tình. Kỳ mục thiên vị thì người yếu thế chịu thiệt mà khó kêu.

Những nhóm dễ thiệt nhất trong hoà giải làng xưa thường là:

• Dân ngụ cư, người từ nơi khác đến, không có họ hàng chống lưng.
• Người nghèo không đủ tiền lễ, tiền phạt.
• Phụ nữ, nhất là người goá bụa, trong các việc liên quan đến ruộng đất, gia tài.

Văn học hiện thực những năm 1930–1940, như Việc làng của Ngô Tất Tố, đã ghi lại những cảnh hoà giải biến thành dịp ăn uống và bóp nặn. Đọc những trang ấy để thấy hoà giải làng không tự nhiên tốt; nó tốt khi người cầm cân công tâm và cả làng giám sát được.

Thành ngữ, tục ngữ quanh chuyện hoà giải

Tiếng Việt giữ lại khá nhiều câu nói về tinh thần nhường nhịn, gói chuyện trong nhà:

• "Một điều nhịn, chín điều lành": nhường một chút để tránh chuyện lớn.
• "Đóng cửa bảo nhau": việc trong nhà, trong họ thì giải quyết với nhau, không phô ra ngoài.
• "Bán anh em xa, mua láng giềng gần": láng giềng là người sẽ giúp mình lúc tối lửa tắt đèn, nên đừng làm mất lòng vì chuyện nhỏ.
• "Vô phúc đáo tụng đình": kiện tụng là điều chẳng may.

Mặt khác, chính văn hoá "đóng cửa bảo nhau" cũng có lúc che đi những bất công trong nhà, trong họ mà người ngoài khó biết. Hiểu tục ngữ là hiểu cả hai mặt ấy.

Góc nhìn hôm nay

Tinh thần hoà giải ở làng không mất đi. Nó được chính thức hoá thành mạng lưới tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố theo Luật Hoà giải ở cơ sở năm 2013. Khác với làng xưa, hoà giải viên ngày nay không được phạt ai, chỉ giúp hai bên tự thoả thuận; và các việc vi phạm pháp luật nghiêm trọng thì vẫn phải báo cơ quan có thẩm quyền.

Gặp va chạm với hàng xóm, mấy bài học của làng xưa vẫn dùng được: nói chuyện sớm, có người thứ ba đáng tin cùng nghe, ghi lại điều đã thống nhất. Việc liên quan đến đất đai, tài sản lớn hay có dấu hiệu vi phạm pháp luật thì nên hỏi UBND xã, phường hoặc luật sư để biết đúng trình tự.

Muốn tìm hiểu sâu: đọc Việt Nam phong tục (Phan Kế Bính), Việc làng (Ngô Tất Tố), và các công trình về làng xã của Bùi Xuân Đính, Nguyễn Từ Chi.