Phạt vạ là cách làng Việt xưa bắt người phạm lệ làng đền bù cho cộng đồng: nộp tiền, nộp lễ vật như trầu cau, rượu, xôi, gà, có khi cả một con lợn để làng làm cỗ tạ thần. Mức vạ ghi trong hương ước hoặc do kỳ mục định, nặng nhẹ theo lỗi. Ngoài tiền và lễ vật, làng còn có những hình thức phạt bằng danh dự như mất chỗ ngồi ở đình, bị làng không nhìn nhận.
Chữ "vạ" nghĩa là gì
Trong tiếng Việt, "vạ" có hai nghĩa gần nhau. Một là tai hoạ bất ngờ, như "tai bay vạ gió", "vạ miệng". Hai là khoản phải nộp vì đã phạm lỗi với làng, như "phạt vạ", "nộp vạ". Nghĩa thứ hai là nghĩa của lệ làng: người phạm lệ đã gây "vạ" cho cộng đồng, nên phải đền.
Từ đó sinh ra những cách nói còn dùng đến bây giờ: "ăn vạ" (vốn chỉ việc nằm lì đòi người ta đền, nay dùng cả cho trẻ con khóc lăn), "vạ lây" (bị liên luỵ vì người khác), "chịu vạ" (nhận phần thiệt). Tiếng Việt đời thường mang dấu vết của lệ làng nhiều hơn ta tưởng.
Làng phạt vạ những lỗi gì
Danh sách lỗi bị phạt vạ khác nhau tuỳ làng, nhưng có mấy nhóm thường gặp trong các bản hương ước đã công bố:
- Phạm vào việc thờ cúng. Làm ô uế đình miếu, vô lễ khi tế thần, chậm trễ phần việc được giao trong ngày tế.
- Bỏ việc chung. Không đi đắp đê, làm đường khi đến lượt, không góp phần đã định cho việc làng.
- Gây mất trật tự. Cãi chửi nhau, đánh nhau nhỏ, say rượu làm loạn.
- Phạm lệ về sản xuất. Thả trâu bò phá lúa, tháo nước ruộng người khác, chặt cây của làng.
- Vi phạm lệ cưới xin. Lấy vợ không nộp cheo, tổ chức việc hiếu hỉ trái lệ.
- Không giữ lời đã cam kết trước làng. Ví dụ trở mặt sau khi đã chịu lời hoà giải.
Có những làng còn phạt vạ cả những chuyện mà ngày nay ta coi là đời tư, như các quan hệ trai gái ngoài hôn nhân. Đây là phần lệ làng bị phê phán nhiều nhất về sau, vì gánh nặng thường dồn lên người phụ nữ.
Vạ nộp bằng gì
Tiền
Hình thức phổ biến nhất là tiền, tính bằng quan, tiền (1 quan bằng 10 tiền; số đồng trong một tiền thay đổi theo từng thời). Hương ước thường ghi rõ mức phạt cho từng lỗi, ví dụ lỗi nhẹ phạt mấy tiền, lỗi nặng phạt mấy quan. Con số cụ thể chỉ có ý nghĩa khi đặt vào làng và thời điểm của nó, vì giá gạo, giá công mỗi nơi mỗi khác.
Lễ vật
Nhiều lỗi bị phạt bằng lễ vật: trầu cau, rượu, xôi, gà, và nặng nhất thường là lợn. Lễ vật không chỉ để làng ăn. Về mặt nghi lễ, nó dùng để tạ thần thành hoàng, coi như người phạm lỗi xin thần và làng tha thứ. Sau lễ, cỗ được chia cho dân làng hoặc các bậc kỳ mục, tuỳ lệ.
Công sức và vật liệu
Một số làng phạt bằng việc làm có ích cho cộng đồng: nộp gạch để lát đường làng, nộp vôi, gỗ để sửa đình, hoặc góp công đắp một đoạn đường. Đây là kiểu phạt mà ngày nay nhiều người thấy hợp lý nhất, vì tiền phạt hiện ra thành con đường, cái giếng ai cũng dùng.
Phạt bằng danh dự: thứ đáng sợ hơn tiền
Với dân làng xưa, mất tiền còn chịu được, mất mặt mới khó. Những hình thức phạt nhắm vào danh dự gồm:
- Không cho ngồi chiếu trong đình một thời gian hoặc mãi mãi. Mất chỗ ngồi là mất tiếng nói trong việc làng.
- Bị làng "từ", nghĩa là làng không nhìn nhận, không giúp khi có việc hiếu hỉ. Trong một xã hội mà đám cưới, đám ma đều cần cả xóm góp tay, đây là hình phạt rất nặng.
- Bêu riếu, bắt xin lỗi trước làng. Có những hình thức làm nhục công khai mà ngày nay bị coi là xâm phạm nhân phẩm.
- Đuổi khỏi làng, mức nặng nhất mà làng tự làm được.
Chính những hình phạt danh dự cho thấy lệ làng dựa vào áp lực cộng đồng chứ không dựa vào nhà tù. Mặt tốt là nó răn được người ta mà không tốn kém. Mặt xấu là nó dễ bị dùng để trù dập người lép vế.
Tiền vạ đi đâu
Đây là câu hỏi mà những người phê phán lệ làng đặt ra nhiều nhất. Về nguyên tắc, tiền vạ nhập vào quỹ làng, dùng cho tế lễ, sửa đình, làm đường. Trên thực tế, nhiều nơi tiền vạ và lễ vật biến thành cỗ bàn cho chức dịch, kỳ mục. Phan Kế Bính trong Việt Nam phong tục và Ngô Tất Tố trong Việc làng đều kể những cảnh người nghèo phải bán ruộng, vay nợ để nộp vạ, trong khi làng ăn uống linh đình.
Đợt cải lương hương chính ở Bắc Kỳ từ năm 1921 có mục tiêu ghi chép thu chi của làng vào sổ sách, lập ngân sách làng và hạn chế khao vọng. Kết quả thực tế không đồng đều, nhưng điều đó cho thấy việc tiền vạ "đi đâu" đã thành vấn đề được chính quyền thời ấy nhìn nhận.
So sánh: phạt vạ ở làng và phạt theo luật nước
| Phạt vạ theo lệ làng | Phạt theo luật triều đình | |
|---|---|---|
| Căn cứ | Hương ước, tục lệ, quyết định của kỳ mục | Bộ luật như Quốc triều hình luật, Hoàng Việt luật lệ |
| Người xử | Hội đồng kỳ mục, lý trưởng | Quan lại các cấp |
| Hình thức | Tiền, lễ vật, công sức, phạt danh dự | Ngũ hình (năm bậc hình phạt), phạt tiền, chuộc tội |
| Loại việc | Lỗi nhỏ, phạm lệ làng | Tội phạm, tranh chấp không hoà giải được |
| Mục đích nổi bật | Hàn gắn, tạ thần, giữ thể diện cộng đồng | Răn đe, giữ trật tự chung của nước |
Góc nhìn hôm nay
Phạt vạ theo lệ làng không còn giá trị pháp lý. Ngày nay chỉ cơ quan nhà nước có thẩm quyền mới được xử phạt; quy ước của thôn, tổ dân phố không được đặt ra các khoản phạt tiền hay hình phạt thay pháp luật, và không được xúc phạm danh dự ai. Nếu nơi nào còn "phạt vạ" kiểu cũ, người bị phạt có quyền hỏi UBND xã, phường hoặc luật sư.
Nhưng có một ý tưởng từ lệ làng vẫn đáng giữ: người gây thiệt hại cho cộng đồng nên sửa bằng việc có ích cho cộng đồng. Lối "nộp gạch lát đường" xưa có họ hàng gần với những hình thức lao động công ích, xin lỗi công khai mà nhiều nơi trên thế giới bàn đến dưới tên công lý phục hồi.
Ai muốn thấy một bản lệ phạt vạ cụ thể có thể tìm đọc các tập hương ước đã dịch như Hương ước cổ Hà Tây, Hương ước Nghệ An, hoặc hỏi ban quản lý những đình làng còn bia khắc lệ.
Câu hỏi thường gặp
Phạt vạ là gì?
Phạt vạ là việc làng bắt người phạm lệ làng nộp tiền, lễ vật hoặc góp công để đền cho cộng đồng. Mức phạt ghi trong hương ước hoặc do kỳ mục định. Lễ vật thường được dùng để tạ thần thành hoàng rồi chia cho dân làng.
Làng xưa phạt vạ bằng những gì?
Phổ biến nhất là tiền, tính bằng quan và tiền. Ngoài ra có lễ vật như trầu cau, rượu, xôi, gà, lợn; có nơi phạt bằng gạch, vôi, công sức để sửa đình, làm đường. Nặng hơn là các hình phạt danh dự như mất chỗ ngồi ở đình hoặc bị làng không nhìn nhận.
"Ăn vạ" có nguồn gốc từ đâu?
"Vạ" vốn là khoản đền bù vì gây thiệt hại cho người khác hoặc cho làng. "Ăn vạ" ban đầu chỉ việc nằm lì đòi đền, về sau dùng rộng cho cả trẻ con khóc lóc vòi vĩnh. Đây là một dấu vết của lệ làng còn trong tiếng Việt hằng ngày.
Ngày nay thôn xóm có được phạt vạ không?
Không. Chỉ cơ quan nhà nước có thẩm quyền mới được xử phạt theo pháp luật. Quy ước thôn, tổ dân phố không được đặt khoản phạt tiền hay hình phạt thay pháp luật. Gặp trường hợp bị "phạt vạ" kiểu cũ, nên hỏi UBND xã, phường hoặc luật sư.
Vì sao phạt vạ bị phê phán?
Vì tiền vạ nhiều nơi biến thành cỗ bàn cho chức dịch, người nghèo phải bán ruộng, vay nợ để nộp. Các hình phạt danh dự cũng dễ bị dùng để trù dập người yếu thế. Phan Kế Bính và Ngô Tất Tố đều ghi lại mặt trái này.
