Hoà giải ở cơ sở ngày nay là việc tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố giúp các bên có mâu thuẫn, tranh chấp nhỏ tự thoả thuận với nhau, theo Luật Hoà giải ở cơ sở năm 2013. Hoà giải viên là người trong cộng đồng được bầu ra, không thu tiền, không có quyền phạt hay ép buộc. Đây là hậu duệ hiện đại của lối "việc nhỏ xử ở đình" của làng xưa, nhưng đặt trong khung pháp luật.
Từ đình làng đến tổ hoà giải
Làng Việt xưa giải quyết phần lớn va chạm ngay trong làng, qua họ hàng và hội đồng kỳ mục. Sau năm 1945, mô hình làng xã thay đổi, nhưng nhu cầu có người đứng giữa giúp hàng xóm làm lành vẫn còn nguyên. Các hình thức hoà giải ở thôn xóm được duy trì qua nhiều giai đoạn, rồi được luật hoá: Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hoà giải ở cơ sở năm 1998, sau đó là Luật Hoà giải ở cơ sở năm 2013, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2014.
| Hoà giải ở làng xưa | Hoà giải ở cơ sở ngày nay | |
|---|---|---|
| Người hoà giải | Kỳ mục, lý trưởng, bậc cao tuổi trong họ | Hoà giải viên do cộng đồng bầu, có tổ trưởng |
| Căn cứ | Lệ làng, tục lệ, đạo lý | Pháp luật, đạo đức xã hội, phong tục tốt đẹp |
| Quyền phạt | Có, phạt vạ, tước ngôi thứ | Không có |
| Chi phí | Có khi phải lễ trầu rượu | Không thu phí của các bên |
| Ràng buộc | Áp lực cộng đồng | Các bên tự nguyện thực hiện; một số trường hợp có thể yêu cầu Toà án công nhận kết quả |
Tổ hoà giải gồm những ai
Mỗi thôn, tổ dân phố thường có một tổ hoà giải, gồm tổ trưởng và các hoà giải viên. Hoà giải viên được bầu từ người dân trong cộng đồng, thường là những người có uy tín, hiểu biết, có kinh nghiệm sống: người cao tuổi, người làm công tác mặt trận, phụ nữ, đoàn thanh niên, người từng làm việc trong ngành pháp luật. Việc thành lập và công nhận tổ hoà giải do chính quyền xã, phường thực hiện.
Hoà giải viên không phải công chức, không có quyền như cán bộ nhà nước. Sức nặng của họ vẫn giống ông kỳ mục xưa ở một điểm: họ là người hai bên đều biết và nể.
Những việc nào được hoà giải
Ở mức phổ thông, có thể hình dung các loại việc thường đưa đến tổ hoà giải:
- Mâu thuẫn giữa hàng xóm: tiếng ồn, nước thải, cây cối lấn sang nhà bên, lối đi chung.
- Mâu thuẫn trong gia đình: vợ chồng, anh chị em, chuyện chăm sóc cha mẹ già.
- Tranh chấp nhỏ về tiền bạc, tài sản giữa người quen.
- Những va chạm có thể leo thang thành xô xát nếu không ai đứng ra.
Có những việc không thuộc phạm vi hoà giải ở cơ sở, ví dụ các hành vi phạm tội phải xử lý theo pháp luật hình sự, hay những việc xâm phạm lợi ích nhà nước, lợi ích công cộng. Danh sách cụ thể do pháp luật quy định và có thể thay đổi; khi không chắc, nên hỏi UBND xã, phường hoặc luật sư. Riêng với tranh chấp đất đai, pháp luật đất đai có quy định về hoà giải tại UBND xã, phường, khác với hoà giải ở tổ.
Một buổi hoà giải diễn ra thế nào
- Có yêu cầu. Một hoặc hai bên đề nghị, hoặc hoà giải viên tự thấy có mâu thuẫn và chủ động đến. Cũng có khi cơ quan, tổ chức đề nghị.
- Tìm hiểu. Hoà giải viên gặp riêng từng bên, nghe họ kể, tìm hiểu nguyên nhân thật, nhiều khi khác xa lý do bề ngoài.
- Gặp chung. Hai bên ngồi lại, hoà giải viên giải thích quy định pháp luật liên quan, phân tích đúng sai, gợi các phương án.
- Thoả thuận. Nếu hai bên đồng ý, kết quả có thể ghi thành văn bản hoà giải thành. Nếu không, hoà giải viên hướng dẫn các bên đến cơ quan có thẩm quyền.
- Theo dõi. Hoà giải viên có thể theo dõi, nhắc nhở việc thực hiện thoả thuận.
Nguyên tắc xuyên suốt là tự nguyện: không ai bị ép phải hoà giải, không ai bị ép phải chấp nhận. Hoà giải viên cũng phải giữ kín chuyện đời tư của các bên, điểm khác hẳn với buổi xử ở đình xưa, nơi cả làng cùng nghe.
Quy ước khu dân cư: hương ước của thời nay
Song song với tổ hoà giải, nhiều thôn, tổ dân phố có hương ước, quy ước do chính người dân bàn và biểu quyết, theo hướng dẫn của Nhà nước. Nội dung thường là: giữ vệ sinh, an ninh trật tự, cưới việc tang văn minh tiết kiệm, khuyến học, giữ gìn di tích, chăm lo người già, trẻ em.
Khác với lệ làng xưa, quy ước ngày nay không được trái pháp luật, không được đặt ra hình phạt hay khoản phạt thay cơ quan nhà nước, và phải được chính quyền công nhận. Phần "thưởng phạt" thường chỉ là biểu dương, nhắc nhở, góp ý trong cộng đồng.
Mấy kinh nghiệm hoà giải từ làng xưa vẫn dùng được
- Xử sớm. Chuyện cây vươn sang sân nhà bên dễ nói khi mới có vài cành, khó nói khi đã thành cái cớ cho mười năm hằn học.
- Ra tận nơi. Như kỳ mục xưa ra tận bờ ruộng, hoà giải viên giỏi thường đến xem tận chỗ có vấn đề.
- Tách người khỏi việc. Bàn chuyện nước thải chảy sang, đừng bàn chuyện "nhà đó xưa nay vẫn thế".
- Có người thứ ba đáng tin. Một người hai bên cùng nể làm lời nói dịu đi.
- Ghi lại. Điều đã thống nhất nên viết ra, hai bên cùng giữ.
Góc nhìn hôm nay
Khi có va chạm với hàng xóm hay người thân, trước khi nghĩ đến kiện tụng, có thể hỏi trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố xem ai đang là tổ trưởng tổ hoà giải. Dịch vụ này không mất tiền, không ghi án tích, và giữ được tình làng xóm.
Nhưng cũng cần biết giới hạn: nếu có bạo lực, đe doạ, xâm hại trẻ em hay bạo lực gia đình nghiêm trọng, đừng chỉ chờ hoà giải. Gọi 113 khi khẩn cấp, báo công an xã, phường, và tìm sự hỗ trợ của chính quyền. Với tranh chấp đất đai, tài sản lớn, hãy hỏi UBND xã, phường hoặc luật sư để biết đúng trình tự.
Muốn hiểu dòng chảy từ lệ làng đến quy ước ngày nay, có thể đọc các nghiên cứu về hương ước của Bùi Xuân Đính, và văn bản Luật Hoà giải ở cơ sở năm 2013 trên cổng thông tin pháp luật của Nhà nước.
Câu hỏi thường gặp
Tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố làm gì?
Tổ hoà giải giúp các bên có mâu thuẫn, tranh chấp nhỏ tự thoả thuận với nhau, theo Luật Hoà giải ở cơ sở năm 2013. Hoà giải viên lắng nghe, giải thích pháp luật, gợi phương án, nhưng không có quyền phạt hay ép buộc ai.
Hoà giải ở cơ sở có mất tiền không?
Không. Các bên không phải trả phí cho tổ hoà giải. Hoà giải viên là người trong cộng đồng được bầu ra, làm việc trên tinh thần tự nguyện.
Việc gì không được hoà giải ở cơ sở?
Các hành vi phạm tội phải xử lý theo pháp luật hình sự và những việc xâm phạm lợi ích nhà nước, lợi ích công cộng không thuộc phạm vi hoà giải ở cơ sở. Danh sách cụ thể do pháp luật quy định; khi không chắc nên hỏi UBND xã, phường hoặc luật sư.
Hoà giải ở cơ sở khác hoà giải ở làng xưa thế nào?
Làng xưa do kỳ mục xử theo lệ làng, có quyền phạt vạ, xử công khai trước làng. Ngày nay hoà giải viên giúp các bên tự thoả thuận theo pháp luật, không có quyền phạt, không thu phí và phải giữ kín đời tư của các bên.
Quy ước khu dân cư có được phạt tiền không?
Không. Quy ước của thôn, tổ dân phố phải phù hợp pháp luật, không được đặt hình phạt hay khoản phạt thay cơ quan nhà nước. Quy ước thường chỉ dùng biểu dương, nhắc nhở, góp ý trong cộng đồng.
