Khi một việc trong làng không có chứng cứ rõ, như mất đồ mà không ai nhận, hai bên cãi nhau mà không người làm chứng, làng xưa có khi đưa các bên ra đình hoặc miếu, bắt thề trước thần thành hoàng. Người ta tin kẻ thề gian sẽ bị thần trừng phạt, nên lời thề vừa là phép thử lòng, vừa là sức ép tinh thần. Lối này có gốc rất xa: triều Lý từ năm 1028 đã mở hội thề ở đền Đồng Cổ cho quan lại thề trung thành.
Hội thề Đồng Cổ: lời thề cấp nhà nước
Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng sau khi Lý Thái Tông lên ngôi năm 1028 và dẹp xong loạn các vương tranh ngôi, vua cho dựng miếu thờ thần núi Đồng Cổ ở Thăng Long và đặt lệ hằng năm các quan đến đó làm lễ thề. Đại ý lời thề là: làm tôi bất trung, làm con bất hiếu thì xin thần minh giết chết. Quan lại vắng mặt thì bị phạt.
Thần Đồng Cổ gốc ở vùng Thanh Hoá, được tôn là thần chứng giám lời thề. Lệ hội thề còn được các đời sau duy trì trong một thời gian dài. Đền Đồng Cổ ở khu vực Bưởi, Hà Nội ngày nay vẫn còn, là một di tích gắn với tục này.
Câu chuyện cho thấy một ý tưởng rất cổ trong văn hoá Việt: lời nói trước thần linh có sức nặng hơn lời nói thường. Nhà nước dùng ý tưởng ấy để ràng buộc quan lại; làng dùng nó để phân xử những việc khó.
Thề ở đình làng: khi nào và vì sao
Ở làng, thề trước thần thường là bước cuối, khi các cách khác đã không đi tới đâu. Những tình huống hay gặp:
- Mất đồ trong làng mà có mấy người bị nghi, không ai nhận, không tang vật.
- Tranh chấp không giấy tờ, ví dụ một bên nói đã trả nợ, bên kia nói chưa.
- Lời vu cáo, khi một người bị nói xấu và muốn rửa tiếng.
- Cam kết quan trọng, ví dụ hai họ thề dứt hiềm khích, hoặc người được giao giữ quỹ làng thề không tơ hào.
Cách làm khác nhau tuỳ nơi. Thường có lễ vật dâng thần, có các bậc kỳ mục chứng kiến, người thề đứng trước hương án đọc lời thề, có khi tự nói "nếu con gian dối thì xin thần phạt". Nhiều người chối quanh trong lúc tranh cãi, nhưng đến khi phải đứng trước hương án thì đổi lời hoặc xin thôi không thề. Đó chính là tác dụng mà làng nhắm tới.
Lời thề vận hành nhờ đâu
Niềm tin vào thần linh
Với người làng xưa, thành hoàng là vị thần che chở cả làng, thấy hết việc trong làng. Thề gian trước thần là tự rước hoạ vào nhà mình, có khi vào cả con cháu. Những câu chuyện truyền miệng về người thề gian bị ốm, bị mất mùa củng cố niềm tin ấy qua nhiều thế hệ.
Áp lực cộng đồng
Lời thề diễn ra trước mặt kỳ mục và dân làng. Người thề biết rằng nếu sau này sự thật lộ ra, mình sẽ mang tiếng "thề gian" suốt đời. Ở một nơi ai cũng biết mặt ai, tiếng xấu ấy còn đáng sợ hơn mấy quan tiền phạt.
Tâm lý người nói dối
Các nghiên cứu tâm lý học hiện đại về việc nói dối cho thấy nghi thức trang trọng và cam kết công khai làm nhiều người ngần ngại hơn khi nói sai. Đình làng với hương án, khói hương, các cụ ngồi trang nghiêm là một bối cảnh như thế. Lời thề không phát hiện được kẻ nói dối, nhưng làm cho việc nói dối khó hơn.
Giới hạn của phép thề
Thề không phải là cách tìm ra sự thật đáng tin. Nó có những điểm yếu mà chính người xưa cũng biết:
- Kẻ không tin thần thì không sợ. Người gian lì lợm có thể thề bất cứ điều gì.
- Người ngay sợ thề. Người thật thà, sợ hãi có khi ngần ngại thề dù mình vô tội, và bị nghi oan vì sự ngần ngại ấy.
- Dễ thành công cụ ép người. Kẻ có thế có thể dùng lệnh "ra đình mà thề" để làm nhục người yếu.
Tiếng Việt có thành ngữ "thề cá trê chui ống" để chỉ lời thề suông, thề cho xong chuyện. Thành ngữ này gắn với truyện cổ tích về vụ kiện giữa cóc và cá trê, một truyện có nhiều dị bản. Việc có hẳn một thành ngữ chế giễu lời thề cho thấy người Việt cũng không tin lời thề tuyệt đối.
So sánh với phương Tây: thề và nhân chứng thề
Không chỉ làng Việt dùng lời thề để phân xử. Luật của nhiều tộc người châu Âu thời Trung cổ có lối "thề kèm người bảo đảm": bị cáo thề mình vô tội, và một số người khác cùng thề rằng họ tin lời bị cáo. Luật cổ cũng có các phép thử thách gọi là "ordeal", tin rằng Chúa sẽ che chở người vô tội. Công đồng Latêranô IV năm 1215 cấm giáo sĩ tham gia các phép thử thách ấy, góp phần đẩy luật châu Âu sang dựa vào chứng cứ và nhân chứng.
| Thề ở đình làng Việt | Thề kèm người bảo đảm ở châu Âu Trung cổ | |
|---|---|---|
| Chứng giám | Thần thành hoàng, thần linh | Chúa, các thánh |
| Ai thề | Đương sự, đôi khi cả hai bên | Bị cáo và những người bảo đảm |
| Dựa vào | Niềm tin và danh dự trong làng | Uy tín cá nhân và niềm tin tôn giáo |
| Về sau | Mờ dần khi có sổ sách, luật thành văn, toà án | Bị thay bằng xét xử dựa vào chứng cứ |
Lời tuyên thệ trước khi làm chứng ở nhiều toà án ngày nay là di sản của dòng lịch sử ấy: sức nặng tinh thần của lời thề vẫn được giữ, nhưng không còn thay được chứng cứ.
Góc nhìn hôm nay
Thề ở đình không còn giá trị phân xử. Ngày nay, nếu mất đồ, bị nghi oan hay tranh chấp tiền bạc, người ta báo công an xã, phường, nhờ tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố hoặc hỏi luật sư; không ai được ép người khác thề trước thần thánh để "chứng minh" vô tội.
Nhưng chuyện thề vẫn dạy được một điều: lời hứa nói trước cộng đồng có sức nặng. Những cam kết quan trọng như hợp đồng, thoả thuận chia tài sản, trả nợ nên được nói rõ trước người làm chứng và viết thành văn, như người xưa đã làm ở đình.
Muốn xem tận nơi: ghé đền Đồng Cổ ở khu Bưởi (Hà Nội). Muốn đọc: phần nhà Lý trong Đại Việt sử ký toàn thư năm 1028, và các ghi chép về tín ngưỡng thành hoàng trong Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính.
Câu hỏi thường gặp
Hội thề Đồng Cổ là gì?
Đó là lễ thề trung thành của quan lại nhà Lý, do Lý Thái Tông đặt ra từ năm 1028 theo Đại Việt sử ký toàn thư. Hằng năm các quan đến miếu thần Đồng Cổ ở Thăng Long thề không bất trung, bất hiếu. Đền Đồng Cổ ở khu Bưởi, Hà Nội ngày nay vẫn còn.
Vì sao làng xưa bắt người ta thề ở đình?
Khi việc không có chứng cứ, làng dùng lời thề trước thần thành hoàng để ép người nói dối phải ngần ngại. Người xưa tin thề gian sẽ bị thần phạt, lại sợ mang tiếng xấu trước cả làng. Lời thề không chứng minh được ai đúng, nhưng làm việc nói dối khó hơn.
"Thề cá trê chui ống" nghĩa là gì?
Thành ngữ này chỉ lời thề suông, thề cho qua chuyện, không đáng tin. Nó gắn với truyện cổ tích về vụ kiện giữa cóc và cá trê, có nhiều dị bản. Việc có thành ngữ này cho thấy người Việt không tin lời thề tuyệt đối.
Thề ở đình có giúp tìm ra sự thật không?
Không đáng tin. Kẻ gian lì lợm vẫn có thể thề, còn người ngay thật thà có khi sợ thề và bị nghi oan. Vì thế lời thề dần nhường chỗ cho sổ sách, nhân chứng và chứng cứ trong cách xử việc hiện đại.
Ngày nay bị nghi oan thì làm gì?
Không ai được ép người khác thề trước thần thánh để chứng minh vô tội. Có tranh chấp hay bị nghi oan, nên nhờ tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố, báo công an xã, phường hoặc hỏi luật sư để được giải quyết đúng pháp luật.
