Hương ước cải lương là những bản lệ làng được viết lại theo mẫu chung của chính quyền thuộc địa Pháp, bắt đầu ở Bắc Kỳ sau nghị định ngày 12 tháng 8 năm 1921 về cải lương hương chính. Khác với hương ước cổ do làng tự soạn bằng chữ Hán Nôm, hương ước cải lương phần nhiều viết bằng chữ Quốc ngữ, chia chương điều rõ ràng, phải trình chính quyền duyệt, và nhằm thay đổi bộ máy làng, sổ sách tài chính, bớt khao vọng.
Bối cảnh: vì sao Pháp muốn "cải lương" làng
Đầu thế kỷ 20, chính quyền thuộc địa nhận ra rằng làng Việt là một đơn vị tự quản rất chặt, nơi hội đồng kỳ mục nắm quyền thật, còn quan trên thì khó với tới. Thuế, phu phen, sổ đinh, sổ điền đều phải đi qua làng. Muốn kiểm soát nông thôn, phải can thiệp vào bộ máy làng.
Cùng lúc, trong giới trí thức Việt Nam có một dòng phê phán hủ tục làng xã: khao vọng tốn kém, tranh giành ngôi thứ, chức dịch bóp nặn dân nghèo. Phan Kế Bính viết Việt Nam phong tục (in thành sách năm 1915) với nhiều trang chê bai những tục ấy. Hai dòng ý định khác nhau, một của chính quyền muốn quản lý, một của trí thức muốn cải cách phong tục, đã gặp nhau trong chủ trương cải lương hương chính.
Nam Kỳ, vốn là thuộc địa trực trị, có cuộc cải tổ bộ máy làng sớm hơn, từ năm 1904. Bắc Kỳ đến năm 1921 mới bắt đầu. Trung Kỳ còn muộn hơn. Bài này tập trung vào Bắc Kỳ, nơi để lại nhiều hương ước cải lương nhất.
Nghị định 1921 thay đổi gì
Hội đồng tộc biểu
Điểm mới lớn nhất là lập Hội đồng tộc biểu: mỗi dòng họ trong làng cử người đại diện, số đại diện tuỳ số đinh của họ. Hội đồng này thay cho hội đồng kỳ mục cũ trong việc quyết định việc làng. Ý đồ là làm cho quyền trong làng phân tán theo các họ, bớt tập trung vào nhóm kỳ mục có chức sắc, khoa bảng.
Phản ứng và điều chỉnh năm 1927
Cải cách vấp phải sự chống đối của tầng lớp kỳ mục cũ, những người mất quyền. Năm 1927, chính quyền ban hành quy định mới, khôi phục hội đồng kỳ mục bên cạnh hội đồng tộc biểu. Từ đó làng ở Bắc Kỳ có hai hội đồng song song, một kiểu dung hoà mà nhiều nhà nghiên cứu cho là làm bộ máy làng thêm rối.
Sổ sách và ngân sách làng
Làng phải lập ngân sách, ghi thu chi vào sổ, công khai. Tiền phạt vạ, tiền cheo, hoa lợi ruộng công đều phải vào sổ. Đây là phần nhiều người Việt đương thời ủng hộ, vì nó nhắm vào chuyện chức dịch tiêu tiền làng không minh bạch.
Một bản hương ước cải lương trông thế nào
Các bản hương ước cải lương ở Bắc Kỳ được soạn dựa theo một bản mẫu, nên bố cục khá giống nhau giữa các làng. Thường có mấy phần lớn:
| Phần | Nội dung thường gặp |
|---|---|
| Bộ máy làng | Cách cử tộc biểu, chánh hương hội, phó hương hội; quyền hạn của hội đồng; lý trưởng, phó lý |
| Tài chính | Ngân sách, sổ thu chi, quản lý ruộng công, các khoản đóng góp |
| Giữ trật tự | Phòng trộm cướp, giữ đê, bảo vệ hoa màu |
| Phong tục | Giảm cỗ bàn khao vọng, quy định lễ cưới, lễ tang, tế tự |
| Vệ sinh, giáo dục | Giữ sạch giếng, đường làng; lập trường, khuyến học |
| Thưởng phạt | Mức phạt cho từng loại vi phạm, thưởng người có công |
Một bản thường có từ vài chục đến hơn một trăm điều, chia thành chương. Bản soạn xong phải được quan sở tại và cấp trên duyệt, đóng dấu, rồi mới có hiệu lực. So với hương ước cổ, văn phong khô hơn, giống văn bản hành chính hơn là lời răn của các cụ.
Hương ước cổ và hương ước cải lương khác nhau thế nào
| Hương ước cổ | Hương ước cải lương | |
|---|---|---|
| Ai soạn | Làng tự soạn theo tục lệ | Làng soạn theo mẫu chung của chính quyền |
| Chữ viết | Chủ yếu Hán, có khi Nôm | Phần nhiều Quốc ngữ |
| Bố cục | Mỗi làng một kiểu | Khá thống nhất, chia chương điều |
| Trọng tâm | Tế tự, ngôi thứ, phong tục, phạt vạ | Bộ máy, tài chính, cải cách phong tục |
| Duyệt | Không phải lúc nào cũng qua quan | Bắt buộc trình duyệt |
Kết quả thật ra sao
Các nhà nghiên cứu như Bùi Xuân Đính, Vũ Duy Mền đánh giá cải lương hương chính có kết quả không đồng đều. Mấy điểm thường được nêu:
- Có thay đổi trên giấy. Hàng nghìn làng đã soạn hương ước mới, sổ sách tài chính được lập.
- Tục cũ vẫn sống. Nhiều làng soạn bản mới cho đủ thủ tục, còn trong thực tế vẫn theo lệ cũ, nhất là về ngôi thứ và khao vọng.
- Bộ máy rối hơn. Hai hội đồng song song sau năm 1927 sinh ra tranh giành quyền giữa tộc biểu và kỳ mục.
- Chính quyền kiểm soát chặt hơn. Việc duyệt hương ước và lập sổ sách giúp chính quyền thuộc địa nắm làng rõ hơn, nhất là về thuế và nhân lực.
Phóng sự Việc làng của Ngô Tất Tố, viết cuối thập niên 1930 đầu 1940, tức gần hai mươi năm sau nghị định, vẫn kể đầy những hủ tục mà cải lương định xoá bỏ. Đó là bằng chứng sinh động rằng sửa văn bản dễ hơn sửa nếp làng.
Vì sao hương ước cải lương quý với người nghiên cứu
Dù kết quả cải cách gây tranh cãi, kho hương ước cải lương lại là một nguồn tư liệu rất giá trị:
- Số lượng lớn, phủ khắp nhiều tỉnh, lại cùng một khuôn nên dễ so sánh giữa các làng.
- Viết bằng Quốc ngữ, người không biết chữ Hán vẫn đọc được.
- Ghi lại cụ thể mức đóng góp, lệ cưới, lệ tang, tên các khoản thu của làng vào thập niên 1920–1940.
Phần lớn các bản này được lưu tại thư viện của Viện Thông tin Khoa học xã hội ở Hà Nội. Ngoài ra, nhiều làng còn giữ bản riêng ở đình hoặc trong nhà các dòng họ.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện cải lương hương chính để lại một bài học rõ: thay đổi lệ của một cộng đồng bằng mệnh lệnh từ trên xuống, theo một mẫu chung, thường chỉ đổi được bề mặt. Những gì thật sự thay đổi là phần được chính dân làng thấy có lợi, như sổ sách minh bạch, bớt cỗ bàn tốn kém.
Các bản quy ước thôn, tổ dân phố ngày nay cũng được soạn theo hướng dẫn chung của Nhà nước, và cũng đối mặt với câu hỏi cũ: làm sao để quy ước không chỉ nằm trên giấy. Câu trả lời của nhiều nơi là để chính người dân bàn và biểu quyết từng điều.
Muốn đọc thêm: sách Hương ước và quản lý làng xã của Bùi Xuân Đính, các công trình về hương ước Bắc Kỳ của Vũ Duy Mền, Việc làng của Ngô Tất Tố. Muốn xem bản gốc, có thể liên hệ thư viện Viện Thông tin Khoa học xã hội.
Câu hỏi thường gặp
Hương ước cải lương là gì?
Là những bản lệ làng được soạn lại theo mẫu chung của chính quyền thuộc địa Pháp, ở Bắc Kỳ bắt đầu từ nghị định ngày 12 tháng 8 năm 1921. Chúng phần nhiều viết bằng Quốc ngữ, chia chương điều và phải trình quan duyệt.
Hội đồng tộc biểu là gì?
Là hội đồng do các dòng họ trong làng cử đại diện, số người tuỳ số đinh mỗi họ, lập theo cải lương hương chính năm 1921 ở Bắc Kỳ. Nó thay hội đồng kỳ mục cũ, nhưng từ năm 1927 hội đồng kỳ mục được khôi phục song song.
Hương ước cải lương khác hương ước cổ thế nào?
Hương ước cổ do làng tự soạn bằng chữ Hán Nôm, mỗi làng một kiểu, nặng về tế tự và ngôi thứ. Hương ước cải lương soạn theo mẫu chung, chủ yếu bằng Quốc ngữ, nặng về bộ máy, tài chính và cải cách phong tục, bắt buộc trình duyệt.
Cải lương hương chính có thành công không?
Kết quả không đồng đều. Hàng nghìn làng đã soạn hương ước mới và lập sổ sách, nhưng nhiều nơi vẫn theo lệ cũ trong thực tế, bộ máy hai hội đồng sau năm 1927 lại sinh tranh giành. Phóng sự Việc làng của Ngô Tất Tố cho thấy nhiều hủ tục vẫn còn sau đó gần hai mươi năm.
Xem hương ước cải lương ở đâu?
Phần lớn các bản được lưu tại thư viện Viện Thông tin Khoa học xã hội ở Hà Nội. Một số làng còn giữ bản riêng ở đình hoặc trong các dòng họ. Sách của Bùi Xuân Đính về hương ước là điểm khởi đầu tốt để đọc.
