Thầy kiện thời xưa là người biết chữ, thạo luật lệ và giấy tờ, nhận viết đơn từ và bày cách cho người khác đi kiện, có khi đứng ra cãi lý thay. Nghề này chưa bao giờ được triều đình công nhận như nghề luật sư ngày nay; luật Trung Hoa và luật Gia Long còn có điều phạt người "xui giục kiện tụng". Vì vậy thầy kiện vừa là chỗ dựa của người dân không biết chữ, vừa mang tiếng là kẻ khéo mồm, ăn tiền hai bên.
Vì sao có nghề thầy kiện
Đi kiện xưa đòi hỏi ba thứ mà người nông dân thường thiếu:
- Chữ Hán: đơn từ phải viết bằng chữ Hán theo lối văn hành chính.
- Hiểu luật: phải biết việc của mình phạm vào điều nào, kiện ở cấp nào, kiện thế nào để không bị phạt vì kiện sai hay kiện vượt cấp.
- Hiểu lề lối nha môn: nộp đơn cho ai, chờ ở đâu, nói năng ra sao trước quan.
Người có đủ ba thứ ấy trong làng thường là thầy đồ, người từng đi học nhưng thi không đỗ, hay người từng làm việc giấy tờ ở nha môn. Dần dần, một số người chuyên tâm vào việc viết đơn, bày cách đi kiện cho người khác, và được trả công. Đó là thầy kiện.
Thầy kiện làm những gì
Công việc của một thầy kiện thường bao gồm:
- Nghe chuyện: người đến nhờ kể sự việc, thầy hỏi lại cho rõ.
- Tìm điểm mạnh: xem giấy tờ, chứng cứ nào có lợi, điều luật nào có thể dựa vào.
- Viết đơn: trình bày sự việc theo lối văn mà quan dễ chấp nhận, nhấn vào những chỗ có lợi.
- Bày cách: dặn người đi kiện nộp đơn ở đâu, khi quan hỏi thì trả lời thế nào.
- Theo dõi vụ kiện: nếu thua thì viết đơn kháng lên cấp trên.
Phần lớn thầy kiện không được đứng ra nói thay trước công đường như luật sư ngày nay. Công việc của họ chủ yếu ở phía sau: chữ nghĩa, lý lẽ và kinh nghiệm.
Triều đình nhìn thầy kiện ra sao
Với triều đình Nho giáo, kiện tụng nhiều là dấu hiệu xã hội không yên. Khổng Tử có câu nổi tiếng trong Luận ngữ, đại ý: nghe xử kiện thì ta cũng như người khác, nhưng điều ta mong là làm sao cho không còn kiện tụng. Lý tưởng là dân sống hoà thuận, việc nhỏ tự dàn xếp, không cần đến cửa quan.
Trong cách nhìn ấy, người khuyến khích kiện tụng bị coi là gây rối. Ở Trung Hoa, những người làm nghề này bị gọi bằng những cái tên không mấy tốt đẹp, và luật nhà Thanh có điều khoản trừng phạt việc "giáo toa từ tụng", tức xui khiến, dựng chuyện cho người khác đi kiện. Hoàng Việt luật lệ thời Gia Long, vốn dựa nhiều vào luật Thanh, cũng có quy định tương tự.
Ý của luật không phải cấm giúp người viết đơn, mà là phạt những ai thêm bớt sự thật, xúi người ta kiện vô cớ để kiếm lời. Ranh giới giữa giúp đỡ và xúi giục thì không phải lúc nào cũng rõ, và điều đó làm nghề thầy kiện luôn đứng ở vùng xám.
Thầy kiện trong mắt dân gian
Dân gian có cái nhìn hai mặt về thầy kiện:
| Mặt tốt | Mặt xấu |
|---|---|
| Giúp người không biết chữ có tiếng nói trước quan | Viết đơn thêm thắt, bóp méo sự thật |
| Biết luật, tránh cho người đi kiện bị phạt oan | Xui người ta kiện để kiếm tiền công |
| Có khi giúp người nghèo không lấy tiền | Ăn tiền cả hai bên, bày mưu cho cả bên này lẫn bên kia |
| Thông minh, lý lẽ sắc sảo | Cấu kết với nha lại để chia chác |
Truyện cười và giai thoại dân gian Việt có nhiều nhân vật lém lỉnh dùng chữ nghĩa để bắt bẻ người có quyền, cho thấy dân gian vừa sợ vừa phục những người giỏi lý lẽ. Cũng như mọi giai thoại, những chuyện ấy là truyện truyền miệng, có nhiều dị bản, không nên coi là chuyện có thật.
Nghề tương tự ở các nước láng giềng
Thầy kiện không phải chuyện riêng của Việt Nam:
- Trung Hoa: các "tụng sư" thời Minh, Thanh hoạt động khá rộng, có cả sách dạy cách viết đơn kiện lưu hành ngầm. Nhà sử học Melissa Macauley đã nghiên cứu kỹ nhóm người này trong sách Social Power and Legal Culture: Litigation Masters in Late Imperial China (1998).
- Nhật Bản thời Edo: ở Edo có những nhà trọ chuyên đón người từ các vùng lên kiện, chủ trọ thường giúp họ làm giấy tờ, chỉ đường thủ tục. Đây là một dạng dịch vụ pháp lý không chính thức.
Điểm chung là ở cả ba nước, nhà nước Nho giáo đều không muốn có một nghề chuyên về kiện tụng, nhưng nhu cầu của người dân vẫn sinh ra nghề ấy.
Từ thầy kiện đến luật sư
Sang nửa sau thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, cùng với việc người Pháp đưa vào hệ thống toà án kiểu châu Âu, nghề luật sư (người Việt khi ấy cũng gọi là "trạng sư") xuất hiện chính thức ở các thành phố lớn. Từ "thầy kiện" vẫn còn được dùng trong dân gian để chỉ người làm nghề cãi lý, có khi với ý chê.
Sự khác biệt căn bản giữa thầy kiện xưa và luật sư nay là ở chỗ được thừa nhận. Luật sư ngày nay có chứng chỉ hành nghề, có đạo đức nghề nghiệp, có quyền đứng trước toà bảo vệ thân chủ. Thầy kiện xưa thì làm việc ở vùng xám, không có ai bảo vệ, và dễ bị quy là kẻ gây rối.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện thầy kiện cho thấy một nghịch lý lâu đời: nhà nước muốn dân ít kiện tụng, nhưng một xã hội không có ai giúp người yếu hiểu luật thì người yếu luôn thiệt. Người dân cần có người hiểu luật đứng về phía mình, và việc thừa nhận nghề luật sư là cách giải bài toán đó.
Bài học thực tế: khi gặp chuyện pháp lý, hãy tìm đến người có chuyên môn được công nhận, như luật sư hoặc các trung tâm trợ giúp pháp lý, hay hỏi UBND xã, phường. Cẩn thận với những người tự nhận "rành luật" mà không có tư cách hành nghề, vì đó chính là kiểu "thầy kiện" xấu mà người xưa đã cảnh giác.
Muốn tìm hiểu thêm:
- Luận ngữ, thiên Nhan Uyên, câu nói của Khổng Tử về việc mong không còn kiện tụng.
- Hoàng Việt luật lệ, phần Hình luật, các điều về tố tụng.
- Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, phần nói về kiện tụng và tính cách người xưa.
Câu hỏi thường gặp
Thầy kiện là gì?
Thầy kiện là người biết chữ, thạo luật lệ, nhận viết đơn từ và bày cách đi kiện cho người khác để lấy công. Nghề này có từ thời phong kiến, không được triều đình công nhận chính thức như nghề luật sư ngày nay.
Thầy kiện khác luật sư thế nào?
Luật sư ngày nay được nhà nước cấp phép, có quy tắc đạo đức nghề nghiệp và có quyền đứng trước toà bảo vệ thân chủ. Thầy kiện xưa làm việc không chính thức, chủ yếu viết đơn và bày cách ở phía sau, và có thể bị phạt nếu bị coi là xúi giục kiện tụng.
Vì sao luật xưa phạt người xúi giục kiện tụng?
Triều đình Nho giáo coi kiện tụng nhiều là dấu hiệu xã hội bất ổn và mong dân sống hoà thuận. Luật nhà Thanh và luật Gia Long có điều phạt việc xui khiến, dựng chuyện cho người khác đi kiện để ngăn những người thêm bớt sự thật, kiếm lời từ tranh chấp.
Khổng Tử nói gì về kiện tụng?
Trong Luận ngữ, Khổng Tử có câu đại ý: nghe xử kiện thì ta cũng như người khác, nhưng điều ta mong là làm sao cho không còn kiện tụng. Câu này thể hiện lý tưởng xã hội hoà thuận của Nho giáo.
Trạng sư là gì?
Trạng sư là cách người Việt đầu thế kỷ 20 gọi luật sư, những người được hành nghề cãi trước toà theo hệ thống toà án do người Pháp đưa vào. Đây là bước chuyển từ thầy kiện không chính thức sang nghề luật được thừa nhận.
