Tranh chấp bờ ruộng, bờ ao, lối đi là loại việc làng Việt xưa gặp nhiều nhất. Cách làng xử thường đi theo ba bước: hỏi người cao tuổi và chủ các thửa giáp ranh xem xưa nay ranh giới ở đâu, đối chiếu với giấy tờ mua bán và sổ sách của làng, rồi cắm mốc lại trước sự chứng kiến của kỳ mục. Việc lớn hoặc giữa hai làng thì lên quan.
Vì sao bờ ruộng hay sinh chuyện
Ruộng lúa nước được chia thành những thửa nhỏ, ngăn bởi bờ đất. Mỗi mùa cày bừa, mỗi lần đắp lại bờ, ranh giới có thể xê dịch vài gang tay. Một gang tay mỗi năm, sau mười năm thành cả một vệt đất. Thêm vào đó:
- Ruộng thường được thừa kế, chia nhỏ qua nhiều đời, ranh giới mới ngày càng nhiều.
- Giấy tờ xưa mô tả ranh giới bằng chữ, không có bản đồ đo đạc chính xác.
- Nước tưới chảy qua ruộng nhà này sang nhà khác, ai tháo nước, ai giữ nước đều có thể thành chuyện.
- Ao, giếng, lối đi thường dùng chung, quyền dùng chung lại ít khi được ghi rõ.
Câu "tấc đất tấc vàng" nói lên giá trị của đất với người làm ruộng. Vì thế tranh chấp đất hay căng hơn mọi loại tranh chấp khác trong làng.
Giấy tờ đất xưa ghi ranh giới thế nào
Văn tự mua bán, cầm cố ruộng đất thời Lê và thời Nguyễn thường ghi vị trí thửa ruộng bằng cách nêu thửa đó giáp những gì ở bốn phía: đông giáp ruộng ông này, tây giáp bờ mương, nam giáp đường, bắc giáp ruộng bà kia. Cách mô tả này gọi là tứ cận (bốn phía giáp ranh). Địa bạ do nhà nước lập, nhất là địa bạ triều Nguyễn đầu thế kỷ 19, cũng ghi diện tích và tứ cận của từng thửa.
Lối ghi tứ cận có ưu điểm là dựa vào những thứ ai cũng nhìn thấy. Nhược điểm là khi thửa giáp ranh cũng đổi chủ, đổi hình, thì mô tả cũ khó đối chiếu. Về địa bạ như một loại sổ sách của nhà nước, đó là đề tài riêng; ở đây chỉ cần biết làng thường dựa vào nó khi cần bằng chứng giấy tờ.
Làng xử tranh chấp ranh giới qua những bước nào
- Hỏi người biết chuyện. Người cao tuổi trong xóm, chủ các thửa giáp ranh là những nhân chứng quan trọng nhất. Họ nhớ bờ này đắp năm nào, cây gạo đầu bờ ai trồng, mương nước đổi dòng từ bao giờ.
- Xem giấy tờ. Văn tự mua bán, chúc thư chia gia tài, sổ sách của làng. Giấy nào ghi tứ cận rõ thì đối chiếu với thực địa.
- Ra tận nơi. Kỳ mục cùng hai bên ra ruộng, nhìn bờ, nhìn mốc cũ nếu còn, đo bằng thước làng theo cách đo của địa phương.
- Cắm mốc lại. Khi đã thống nhất, làng cho cắm cọc tre, đặt đá hoặc trồng cây làm mốc, trước mặt hai bên và người làm chứng.
- Lập giấy. Với việc quan trọng, làng lập giấy ghi lại kết quả, có điểm chỉ hoặc ký của đương sự.
Nếu một bên vẫn không chịu, hoặc tranh chấp liên quan đến hai làng, việc được đưa lên quan huyện. Luật Hồng Đức có cả một nhóm điều về điền sản, xử các hành vi như lấn chiếm ruộng đất, chiếm ruộng công, mua bán ruộng không đúng lệ; quan xử theo đó.
Bờ ao, mương nước và lối đi chung
Ao chung, bờ chung
Nhiều ao ở làng xưa nằm giữa đất của mấy nhà, mỗi nhà một phần bờ. Tranh chấp hay gặp là ai được thả cá, ai được múc nước, ai phải đắp bờ khi lở. Làng thường xử theo lệ quen: ai có đất giáp ao thì có phần trong ao tương ứng, ai dùng thì góp công giữ bờ.
Nước tưới
Nước chảy từ ruộng cao xuống ruộng thấp là lẽ tự nhiên, và nhà ruộng thấp thường không được ngăn đường nước ấy. Ngược lại, nhà ruộng cao không được tháo cạn hết nước khi ruộng dưới đang cần. Những điều như vậy được nhiều làng ghi vào lệ hoặc truyền miệng thành nếp chung. Trong mùa hạn, tranh chấp nước có khi căng tới mức kỳ mục phải chia lượt tháo nước theo giờ.
Lối đi
Một mảnh vườn nằm sâu sau mấy nhà khác cần có lối ra đường làng. Làng xưa thường giữ nếp cho người phía trong đi nhờ một lối nhỏ qua đất nhà ngoài, đổi lại người đi phải giữ gìn, không làm hỏng vườn. Khi nhà ngoài đổi chủ, lối đi quen thuộc ấy dễ thành chuyện, và làng phải đứng ra nhắc lại nếp cũ.
Bảng tóm tắt các loại tranh chấp và cách giải thường gặp
| Tranh chấp | Bằng chứng làng hay dùng | Cách giải quen |
|---|---|---|
| Lấn bờ ruộng | Lời người già, chủ thửa giáp ranh, văn tự ghi tứ cận | Đắp lại bờ, cắm mốc trước làng |
| Tranh nước tưới | Nếp chung của làng, lệ chia nước | Chia lượt tháo nước, phạt người tháo trộm |
| Bờ ao lở, phần ao chung | Ranh đất các nhà giáp ao | Chia phần theo đất giáp ao, góp công đắp bờ |
| Lối đi qua đất nhà khác | Thói quen lâu năm, lời xóm giềng | Giữ lối nhỏ, quy định cách đi lại |
| Ranh giới giữa hai làng | Địa bạ, giấy tờ của hai làng | Thường phải lên quan |
Bài học từ cách xử của làng
Cách làng xưa xử ranh giới có những điểm rất đáng học:
- Coi trọng người giáp ranh. Hàng xóm bốn phía là nhân chứng tự nhiên nhất, vì họ cũng có lợi ích liên quan.
- Ra tận nơi. Không xử trên giấy mà xử ngoài đồng.
- Mốc phải công khai. Mốc cắm trước mặt nhiều người thì khó ai lén dời.
- Ghi lại. Lời thống nhất phải thành giấy, để đời sau không cãi lại từ đầu.
Mặt yếu cũng rõ: người làm chứng có thể thiên vị họ hàng, giấy tờ có thể bị làm giả, kỳ mục có thể nhận lễ. Những vụ "làng xử không xong" lên đến quan trong sử sách cho thấy điều đó không hiếm.
Góc nhìn hôm nay
Ngày nay ranh giới đất được xác định bằng hồ sơ địa chính, bản đồ đo đạc và giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, chứ không chỉ bằng lời người già. Tranh chấp đất đai có trình tự riêng theo pháp luật, trong đó hoà giải ở UBND xã, phường là một bước quan trọng. Gặp chuyện, nên đến UBND xã, phường hoặc hỏi luật sư để biết đúng thủ tục, đừng tự đào bờ, dời mốc.
Còn tinh thần của làng xưa vẫn dùng tốt cho mọi chuyện ranh giới: nói chuyện sớm khi mới lấn vài tấc, mời hàng xóm giáp ranh cùng xem, ghi lại điều đã thống nhất có chữ ký hai bên. Nhiều vụ kiện kéo dài nhiều năm bắt đầu chỉ từ một bờ rào xê dịch mà không ai chịu ngồi lại.
Muốn tìm hiểu thêm về giấy tờ đất xưa, có thể đọc các công trình nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn, và các văn tự mua bán ruộng đất Hán Nôm đã dịch, lưu ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm.
Câu hỏi thường gặp
Tứ cận là gì?
Tứ cận là cách giấy tờ đất xưa mô tả vị trí một thửa ruộng bằng bốn phía giáp ranh: đông giáp gì, tây giáp gì, nam, bắc giáp gì. Văn tự mua bán và địa bạ triều Nguyễn đều dùng cách ghi này.
Làng xưa xử tranh chấp bờ ruộng thế nào?
Làng hỏi người cao tuổi và chủ các thửa giáp ranh, xem giấy tờ mua bán, ra tận nơi xem bờ, rồi cắm mốc lại trước mặt hai bên và người làm chứng. Việc lớn hoặc tranh chấp giữa hai làng thì đưa lên quan huyện.
Luật Hồng Đức có xử tranh chấp ruộng đất không?
Có. Quốc triều hình luật, thường gọi là Luật Hồng Đức, có một nhóm điều về điền sản, xử các hành vi như lấn chiếm ruộng đất, chiếm ruộng công, mua bán ruộng không đúng lệ.
Tranh chấp lối đi ngày xưa giải quyết ra sao?
Làng thường giữ nếp cho người có đất phía trong được đi nhờ một lối nhỏ qua đất nhà ngoài, đổi lại phải giữ gìn vườn nhà người ta. Khi có cãi cọ, kỳ mục đứng ra nhắc lại nếp cũ và định cách đi lại.
Ngày nay tranh chấp đất với hàng xóm thì làm gì?
Nên nói chuyện sớm, mời người giáp ranh cùng xem và ghi lại thống nhất. Nếu không xong, đến UBND xã, phường để được hướng dẫn hoà giải và thủ tục theo pháp luật, hoặc hỏi luật sư. Không tự ý đào bờ, dời mốc.
