Lệ làng Việt xưa còn lại tới nay chủ yếu qua hai nguồn: văn bia khắc đá dựng ở đình, chùa, miếu, và sổ sách giấy như hương ước, khoán ước, sổ ghi việc làng. Bản gốc lớn nhất nằm ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Hà Nội), nơi lưu hàng vạn thác bản văn bia và nhiều bản hương ước chữ Hán Nôm; hương ước cải lương bằng Quốc ngữ thì lưu nhiều ở thư viện Viện Thông tin Khoa học xã hội. Không ít đình làng vẫn còn bia đứng tại chỗ.
Vì sao làng khắc lệ lên đá
Giấy ở xứ nóng ẩm dễ mục, dễ mối, dễ cháy. Một bản hương ước chép tay có khi chỉ sống được vài chục năm nếu không được chép lại. Đá thì bền hàng trăm năm. Khi làng muốn một điều gì đó được nhớ lâu và không ai chối được, như một khoản cúng tiền, một lệ chia nước, một cam kết giữa hai họ, người ta khắc lên bia và dựng ở nơi công cộng.
Bia đá còn có sức nặng tinh thần. Dựng ở sân đình, sân chùa, dưới mắt thần thánh và dân làng, nội dung trên bia trở thành điều cả cộng đồng cùng chứng giám.
Các loại văn bia liên quan đến lệ làng
| Loại bia | Nội dung thường gặp | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Bia hậu | Ghi việc một người cúng tiền, ruộng cho làng và được làng hứa cúng giỗ sau khi mất | Cho thấy quỹ làng hình thành từ đâu và làng cam kết gì |
| Bia công đức | Ghi tên người góp tiền, góp công xây đình, chùa, cầu, đường | Cho biết ai đóng góp, đóng bao nhiêu, dịp nào |
| Bia khoán ước, bia lệ | Khắc một số điều lệ làng, có khi cả bản khoán ước | Bản lệ làng bền nhất còn lại |
| Bia ghi sự việc | Ghi việc đắp đê, đào mương, phân định ranh giới, hoà giải giữa hai làng | Lưu lại kết quả các thoả thuận lớn |
Bia hậu là loại phổ biến bậc nhất ở đồng bằng Bắc Bộ từ thế kỷ 17 trở đi. Nó thú vị với người tìm hiểu lệ làng vì là một kiểu "hợp đồng" giữa cá nhân và làng: người cúng nhận được lời hứa thờ phụng, làng nhận được tiền ruộng, và các điều kiện được ghi rõ trên đá.
Sổ sách giấy của làng
Bên cạnh bia, làng xưa có nhiều loại sổ. Một số đã được nghiên cứu kỹ trong các đề tài về tổ chức làng xã và địa bạ; ở đây chỉ điểm qua những loại liên quan trực tiếp đến lệ và cách xử việc:
- Hương ước, khoán ước, tục lệ. Bản lệ làng chép tay, thường bằng chữ Hán, có nơi xen chữ Nôm. Mỗi lần sửa lệ, làng có thể chép lại cả bản hoặc ghi thêm điều mới vào cuối.
- Giấy cam kết, giấy hoà giải. Văn bản ghi kết quả phân xử giữa các bên, có điểm chỉ hoặc ký.
- Văn tự mua bán, cầm cố. Giấy tờ tư nhân nhưng thường có chứng nhận của chức dịch làng.
- Sổ thu chi. Đặc biệt từ sau cải lương hương chính năm 1921 ở Bắc Kỳ, làng phải ghi thu chi, trong đó có tiền phạt, tiền cheo.
Nhiều sổ sách đã mất trong thiên tai, chiến tranh, hoặc bị bỏ đi khi không còn dùng. Những gì còn lại thường nằm rải rác trong nhà các dòng họ, trong đình, và trong các kho lưu trữ.
Những kho lưu giữ lớn
Viện Nghiên cứu Hán Nôm
Đây là nơi lưu kho tư liệu Hán Nôm lớn nhất cả nước, trong đó có bộ sưu tập thác bản văn bia rất lớn. Phần đáng kể của bộ sưu tập là thác bản do Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO) cho dập trong nửa đầu thế kỷ 20. Từ đầu thế kỷ 21, Viện Nghiên cứu Hán Nôm phối hợp với EFEO xuất bản nhiều tập Tổng tập thác bản văn khắc Hán Nôm, giúp người nghiên cứu tra cứu dễ hơn. Viện cũng lưu nhiều bản hương ước chữ Hán Nôm.
Thư viện Viện Thông tin Khoa học xã hội
Nơi lưu nhiều hương ước cải lương thập niên 1920–1940, phần lớn bằng chữ Quốc ngữ.
Bảo tàng và đình làng
Một số bảo tàng tỉnh đã sưu tầm và công bố hương ước địa phương. Ví dụ nổi tiếng là tập Hương ước cổ Hà Tây do Bảo tàng tổng hợp Hà Tây công bố. Ở Nghệ An có công trình Hương ước Nghệ An do Ninh Viết Giao chủ trì sưu tầm. Và quan trọng nhất, nhiều đình làng vẫn còn bia đứng nguyên chỗ cũ.
Đọc một tấm bia lệ làng: những gì cần biết
Không cần biết chữ Hán vẫn có thể "đọc" được khá nhiều từ một tấm bia nếu biết nhìn:
- Trán bia và diềm bia. Hoa văn rồng, mây, lá đề, hồi văn giúp các nhà nghiên cứu ước đoán niên đại theo phong cách từng thời.
- Tên bia. Thường khắc chữ to ở trán bia, cho biết loại bia: "hậu thần", "công đức", "khoán ước"…
- Niên hiệu. Thường ở dòng cuối, ghi niên hiệu vua và năm can chi. Đây là chìa khoá để biết bia dựng năm nào.
- Danh sách tên người. Bia công đức có hàng chục, hàng trăm tên kèm số tiền, cho thấy cơ cấu dân cư và các dòng họ trong làng.
Muốn đọc nội dung, cách tốt nhất là tìm xem bia đã có bản dịch trong sách địa chí, sách về di tích của tỉnh, hoặc hỏi ban quản lý di tích.
Giữ gìn văn bia: điều nên và không nên
- Nên chụp ảnh bằng ánh sáng xiên (đèn pin chiếu chếch một bên) để chữ nổi rõ, ghi lại vị trí, kích thước bia.
- Nên báo cho ban quản lý di tích hoặc chính quyền xã, phường khi thấy bia bị đổ, nứt, bị lấp.
- Không nên tự ý dập bia bằng mực khi chưa được phép và chưa biết kỹ thuật, vì có thể làm hỏng mặt đá.
- Không nên tô sơn vào chữ cho dễ đọc. Việc này đã làm hỏng nhiều bia cổ.
- Không nên mua bán bia, sổ sách cổ không rõ nguồn gốc. Đó có thể là di vật bị lấy cắp từ đình chùa.
Góc nhìn hôm nay
Mỗi tấm bia lệ làng là một bản ghi chép trực tiếp về cách người xưa giữ yên cộng đồng: ai đóng góp, ai được thờ, làng hứa gì, cấm gì. Nó đáng tin hơn nhiều so với lời kể truyền miệng, vì được khắc ngay lúc sự việc xảy ra.
Với người muốn bắt đầu, một cuối tuần đi thăm vài đình làng quanh nơi mình ở, đọc tên bia, xem niên hiệu, chụp ảnh và hỏi các cụ trong ban quản lý, đã là một bài học sử sống động. Những làng cổ như Đường Lâm (Hà Nội) còn giữ nhiều bia trong đình, chùa. Ở Hà Nội, khu bia tiến sĩ tại Văn Miếu tuy không phải bia lệ làng nhưng là nơi dễ đến để làm quen với cách đọc trán bia, niên hiệu.
Muốn đọc sâu hơn: các tập Tổng tập thác bản văn khắc Hán Nôm, Hương ước cổ Hà Tây, Hương ước Nghệ An, và sách của Bùi Xuân Đính về hương ước.
Câu hỏi thường gặp
Bia hậu là gì?
Bia hậu là bia ghi việc một người cúng tiền, ruộng cho làng hoặc chùa và được hứa cúng giỗ sau khi mất. Bia ghi rõ khoản cúng và cam kết của làng, giống một hợp đồng khắc trên đá. Loại bia này rất phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ từ thế kỷ 17.
Hương ước cổ được lưu ở đâu?
Bản chữ Hán Nôm lưu nhiều nhất ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Hà Nội. Hương ước cải lương bằng Quốc ngữ lưu nhiều ở thư viện Viện Thông tin Khoa học xã hội. Một số bảo tàng tỉnh và đình làng cũng còn giữ bản riêng.
Làm sao biết một tấm bia dựng năm nào?
Xem dòng cuối bia, nơi thường khắc niên hiệu vua và năm theo can chi. Hoa văn ở trán bia và diềm bia cũng giúp ước đoán thời kỳ. Chính xác nhất là tra bản dịch trong sách địa chí hoặc hỏi ban quản lý di tích.
Thác bản văn bia là gì?
Thác bản là bản dập lấy chữ từ mặt bia lên giấy bằng mực, giữ nguyên chữ và hoa văn. Kho thác bản lớn nhất nước ta ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm, phần lớn do Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp cho dập nửa đầu thế kỷ 20.
Thấy bia cổ ở đình bị hỏng thì làm gì?
Chụp ảnh, ghi vị trí rồi báo ban quản lý di tích hoặc chính quyền xã, phường. Không tự dập mực, không tô sơn vào chữ, không di chuyển bia. Những việc đó có thể làm hỏng di tích.
